गुरुवार, 29 मार्च 2012
उच्चारण: "कालजयी रचना कहाँ?" (डॉ.रूपचन्द्र शास्त्री 'मयंक')
उच्चारण: "कालजयी रचना कहाँ?" (डॉ.रूपचन्द्र शास्त्री 'मयंक') bahut sunder rachna sateek prahar badhaai sveekaar karen. raaj saksena.
विदा बन्दरिया की
डा.राज सक्सेना सम्पर्क-धनवर्षा,हनुमान मन्दिर,
(डा.राज किशोर सक्सेना) खटीमा-262308 (उ.ख.)
पूर्व जिला परियोजना निदेशक,न.वि.अभिकरण, पिथौरागढ, फोन-05943252777
पूर्व अधिशासी अधिकारी,मसूरी, मोबा.- 9410718777
पूर्व सहा.नगर आयुक्त नगर निगम देहरादून -8057320999
________________________________________________________________________________
विदा बन्दरिया की
- डा.राज सक्सेना
डम डमाक डम करे मदारी,
बन्दर चाल दिखाए |
कन्धे पर रख लम्बी लाठी,
विदा कराने जाए |
देख-देख बन्दर राजा को,
बन्दरिया मुस्काए |
सजी-धजी ढेरों गहनों से,
अपनी कमर हिलाए |
जब बन्दर कहता चलने को,
नखरे बहुत दिखाए |
हाथ जोड़्ता बन्दर उसके,
तब राजी हो जाए |
ठुमक-ठुमककर चलती अपने,
ससुरे में जब आए |
सर पर एक ओढनी डाले,
घूंघट में छिप जाए |
-----------------------------------------------------------
सैर गगन की
- डा.राज सक्सेना
आंखो में मेरी आ जाती,
अपने पंख हिलाती |
मां जब परीकथा का मुझको,
किस्सा नया सुनाती |
मुझे नींद में पा परियों की-
रानी स्वंय जगाती |
और उठा अपनी गोदी में,
दूर गगन ले जाती |
ऊपर आसमान में उड़ना,
लगता कितना प्यारा |
लगते खेत क्यारियों जैसे,
घर डिब्बी सा सारा |
मां सी सुन्दर परी आंख में,
निंदिया जब भी पाती |
चुपके से आकर धरती पर,
मां के पास सुलाती |
नींद टूटती जब मेरी तब,
मां फिर परी बुलाती |
परी कथा मां के कहते ही,
नींद मुझे आ जाती |
पुकार अजन्मी कन्या की
- डा.राज सक्सेना
कोख से तेरी बोल रही हूं,
मां मैं तेरी बेटी |
मेरी असमय हत्या करने,
क्यों बिस्तर पर लेटी ?
मैं भी तेरा अंश हूं माता,
मगर नहीं क्यों भाता |
ऐसा क्या करती हूं मैं जो,
तुझसे सहा न जाता |
पैदा होते ही अनचाही ,
स्थिति मैं पाती हूं |
बचेखुचे कुछ टुकड़े पाकर,
मैं भी जी जाती हूं |
बिनवेतन के नौकर जैसी,
घर में स्थिति मेरी |
ताने खाकर भी जी लेती,
जो हो स्थिति मेरी |
जिसके गले बांध देती है,
बिन बोले जाती हूं |
जितना भी दुःख मिले हमेशा,
सह कर मुस्काती हूं |
दूर कहीं भी रहूं मगर मैं,
प्यार सभी से करती |
दोनों पक्षों की इज्जत को,
सर पर अपने रखती |
भय्या कुछ भी करे, नहीं पर्,
बात बड़ी बन पाती ?
मेरे आंख उठाने भर से,
सबकी इज्जत जाती ?
समझ बराबर पुत्र-पुत्रियां,
नहीं हमें क्यों पालें ?
पुत्री को धुत्कार रहे सब,
पुत्र प्यार से पालें ?
गुरुवार, 26 जनवरी 2012
x.ks'k th dh QksVks
1
eerk
cky xaxk
Mk-jkt lDlsuk
x.ks'k th dh QksVks
eerk çdk'ku]guqeku efUnj]
[kVhek&„ˆ„…劼mÙkjk[k.M½
3
dfBu ikfUMR;çn'kZu]ugha gS ckyxaxk esa |
vge~ ds liZ dk na'ku]ugha gS ckyxaxk esa |
;s liuksa dk leiZ.k gS]tks Hkksyh vka[k us ns[ks]
fdlh dfoniZ dk n'kZU]ugha gS ckyxaxk esa |
&Mk-jkt lDlsuk
4
leiZ.k
'cky xaxk' dk leiZ.k]
vkidks ] Jh&eku gS |
gS ugha latky 'kCnksa dk]
ân; dk xku gS |
ckydfork ] dkO; dk&]
eq>dks ugha dqN Kku gS |
fdl rjg jl&Nan Mkywa]
;g~ ugha laKku gS |
ckyiu esa ykSV dj tks&]
dqN Loa; vuqHko fd;k |
Hkko og eSaus ;Fkkor ]
gj leiZ.k dj fn;k |
fdafpr ugha]eSa fHkK gwa]
fdl Hkko ls nwa vkidks |
fe=or gh HksaV gS ;g ]
cky vkSj xksiky dks |
vki pkgsa rks ân;]
bl dks yxk dj rkj nsa |
[kqn i<sa] lcdks i<k dj]
,d u;k foLrkj nsa |
&Mk-jkt lDlsuk
5
'vkeq[k'
'eerk cky xaxk'ysdj],d ckj fQj cPpksa ds lEeq[k mifLFkr gS | Mkåjkt&
fd'kksj lDlsuk'jkt'tks vc 'Mkå jkt lDlsuk' ds lkfgfR;duke ls fy[k jgs gSa]cky&
dkO; dks lefiZr jpukdkj gSa | bUgksaus cgqr ckn esa] thou ds mÙkjk/kZ esa] lsokfuo`fr
ds ckn cky dkO; {ks= esa inkiZ.k fd;k] fdUrq viuh vuojr lk/kuk ds cy ij] cky&
dkO;&lalkj esa] 'kh?kz gh viuh iq"V igpku cuk yh gS | Mkå lDlsuk us LoPNUn Hkko
ls cky dkO;&l`tu fd;k gS] cky& dkO; ds 'kkL=h;& i{k dh fpUrk bUgksaus
dHkh ugha dh |
'eerk ckyxaxk' lDlsuk th dh NBh cky dkO; —fr gS | ftlesa buds dqy
iSarhl cky xhr gSa vkSj dfork;sa laxzfgr gSa | bu cky dkO; jpukvksa dh Hkko xaxk esa
dgha dYiukvksa dh lqUnj eNfy;ka rSjrh fn[kkbZ nsrh gSa] rks dgha fopkjksa ds eueksgd
eksrh viuh ped fc[ksjrs fn[krs gSa | fcfHkUu ckyksi;ksxh fc"k;ksa ij pfpZr bu dforkvksa
esa jkspd fc"k;&oSfo/; gS | buesa dgha fgUnw&eqfLye foHksn dk ç'u mBk;k x;k gS]rks&
dgha fgeky; dh efgek of.kZr gS; dgha tUe fnu dk mYykl gS]rks dgha cky fnol dh
eLrh] dgha cky lqyHk ftKklk,a gSa]rks dgha VªSfQd :Yl ,oa vkn'kZ fnup;kZ dh ckrsa]dgha
foKku&lEcU/kh midj.kksa dk fooj.k gS]rks dgha egkiq:"kksa dh efgek dk o.kZu | xka/kh th
ds cUnjksa dks Hkh dfo ugha Hkwyk] D;ksafd&
xka/kh th ds rhuksa cUnj]
cSBs cky ikdZ ds vUnj |
lq[k ls thou dks thus ds]
ckaV jgs gSa lcdks eUrj |
dkO; gks ;k cky dkO;] lDlsuk th nksuksa dks lksís'; ekurs gSa | buesa euks&
jatu ds lkFk&lkFk thouksi;ksxh lUns'k dk gksuk vko';d gS] cky dkO; ds fy;s rks ;g
vkSj Hkh t:jh gS | ftl cky dkO; esa cPpksa ds fy;s mfpr f'k{kk] Kku dk lUns'k u gks]
og muds fdl dke dk] blh fy;s] çLrqr laxzg dh vusd dforkvksa esa] dksbZ u dksbZ
lUns'k fufgr gS | mnkgj.k ds fy;s 'le; pØ' dfork dk lUns'k gS&
mBks]le; ds lkFk pyks vc]
O;FkZ u chrs le; dgha |
Bhd le; ij]Bhd txg ij]
dke laokjs] lgh ogh |
cPpksa dh :fp] muds Lrj vkSj euksfoKku dk Hkh /;ku dfo]Mkå lDlsuk us
j[kk gS | vf/kdrj dforkvksa ds fc"k; cky&txr ls tqड़s gSa | vr% dgha&dgha dfBu
'kCnksa ds ç;ksx ds ckotwn~] iqLrd jkspd ,ao ckyksi;ksxh gh dgh tk;sxh |
¼ Mkåjke fuokl ekuo ½Mh-fyV
‰åˆ]lSDVj&ƒ…]fglkj&ƒ„‡åå‡
¼ gfjå ½
Qksu&僈ˆ„ „…Љ„å
6
leh{kk cky xaxk
^cky xaxk^ MkWå jkt lDlsuk }kjk jfpr cky xhrksa dk ladyu gS
ftlds leiZ.k esa lDlsuk th us fy[kk gS&
cky xaxk dk leiZ.k vkidks Jheku gS]
gS ugha latky 'kCnksa dk]
ân; dk xku gSA
ckyiu esa ykSVdj tks dqN Lo;a vuqHko fd;k]
Hkko og eSaus l'kä gj leiZ.k dj fn;kA
ckyxaxk esa yxHkx 110 ckyxhr laxzghr gSaA fu'p; gh ;g jpuk,as
mUgha vuqHkoksa dks vk/kkj cukdj fy[kh xbZ gSa ftls gj vkneh us
vius cpiu esa dHkh u dHkh ft;k gSA bu cky xhrksa esa cpiu ds
vusd jax gSaA gj cPps dks Ldwy tkus dk >a>V ijs'kku djrk gSA
lDlsuk th us fy[kk gS&
^lwjt rqe D;ksa jkst fudyrs
Nqêh dHkh ugha D;ksa tkrs
Hkksj gqbZ ek¡ fpYyk mBrh
mB csVk lwjt mx vk;k
vk¡[ksa [kksyks >i&>i tkrha
fldqM fleV vylkrh dk;k^
vius ?kj dks ns[kdj gj fdlh us cpiu esa lkspk gksxk fdruk vPNk
gksrk fd ?kj esa ifg, yxs gksrs tgk¡ eu pkgk mBk ys tkrs&
^ek¡ ifg, yxokys ?kj esa
lpy Hkou gks tk,xk
ikik j[kysa ,d MªkMoj
tks gj txg ?kqek,xk^
iqjkus ukrs u, fopkjksa ds lkFk dSlk vuwBk ç;ksx gS&
dSlk ekek] fdldk ekek
pank yxrk fdldk ekek
×××××××××××××××
dHkh ugha cktkj ?kqek;k
dHkh ugha fiTtk f[kyok;k
u cUnj dh [kksa&[kksa djds
tc jksrs ge dHkh galk;k′
exj bu xhrksa esa dsoy euksajtu gh ugha gS cfYd buesa Kku foKku
ds HkaMkj dks cM+h lgtrk ls çLrqr fd;k x;k gS ftls cPps cM+h
vklkuh ls xzg.k dj ldrs gSaA foKku dqaMfy;k¡ budk Js"B mnkgj.k gSa&
′xkM+h ij mYVk fy[kk ,EcqySal D;ksa fe=
vkxs xkM+h tk jgh feys fejj dks fp=
feys fejj dks fp= lnk mYVk vk,xk
lh/kk fy[k ns vxj i<+k dSls tk,xk
dgsa ^jkt dfojk;^ blh ls mYVk fy[krs
oSdO;q fejj esa ns[k mls ge lh/kk i<+rs′
MkWå jkt dh foKku dqaMfy;k¡ muds foKku laca/kh Kku dks n'kkZrh gSaA
cky xaxk esa ckydksa ds KkucnZ~/ku ds fy, muls lacaf/kr lHkh fo"k;kas
ij cM+h ljy] lgt Hkk"kk esa ys[kuh pykbZ xbZ gSA ek¡ ljLorh dh oanuk]
mTtoy mÙkjk[k.M ls çkjEHk ls ,d loky&fgUnq]eqfLye D;k gksrs gSa\
fgeky;] ugha le>rs de] vkt lquk ,d ubZ dgkuh] cky fnol ij
lquys ukuh&jfookj 'kh"kZd ls dfork,a gSaA vktknh lqu esjh ckr] esa cPps
vehjksa ds ugha xjhcksa ds Hkh gSa tks >ksifM;ksa esa jgrs gS muds nnZ dks cM+h
[kwclwjrh ls 'kCnksa esa fijks;k gS&
^;s Lye cLrh gS Hkkjr dh bldks lc dgrs gSa dyad
fdruh dksBh [kkyh lwuh&fnu jkr ;gk eurk clUr
ifjokj vkB dk jgrk gS ,d vkB&vkB ds dejs eas
ih<+h dejs esa tuh xbZ R;kSgkj eus lc dejs esa^
,d ls ,d c<dj dfork,a gSaA nqf[k;ksa ij n;k] rhuksa cUnj] tUe fnol]
vkn'kZ fnu&p;kZ] cPpksa dks uSfrd f'k{kk çnku djrh gSaA xkSjs;k] gfjr cuk,a]
isM u gksrs] i;kZoj.k laca/kh dfork,a gSaA x.kra= fnol] cky fnol] dFkk
'kghn Å/ke flag dh] pUæ'ks[kj vktkn eas jk"Vªh;rk ds Loj gSaA
lHkh xhr ljy] lqcks/k Hkk"kk esa jps x, gSa ftuesa çpfyr 'kCnkas dks Hkys
gh og oSKkfud 'kCnkoyh ds gksa ds lkFk ;Fkkor çLrqr fd;k gS ftUgsa cPps
vklkuh ls le> ldrs gSA xhrksa esa y;kRed ,oa /oU;kRedrk dk lEiw.kZ
/;ku j[kk gSaA cky xaxk ds lHkh xhr uohu fopkj 'kSyh fy, gq, mR—"V dksfV gSaA
cky lkfgR; ds HkaMkj dks le`) djus ds fy, jkt lDlsuk dks âkfnZd c/kkbZA
lHkh fo|ky;ksa esa cky xaxk iqLrd latksbZ tk, ,slk esjk vfHker gSA
Lusg yrk
1/309]fodkl uxj] y[kuÅ
eksåuaå &9450639976
7
Hkwfedk
'cky xaxk' us ,d ckj fQj fl) dj fn;k fd Mk-jkt lDlsuk ,d Js"B cky &
lkfgR;dkj gSa | fgUnh cky lkfgR; dh le`f) esa mudk ;ksxnku ç'kaluh; gS |
'cky xaxk' esa lDlsuk th us çR;sd vk;qoxZ ds fy;s Js"B cky dforkvksa dk &
l`tu fd;k gS | mUgksaus cky euksfoKku dks /;ku esa j[krs gq;s ckydksa dh #fp] ço`fr&
vkSj LoHkko ds vuqdwy ys[ku fd;k gS | mudh ckydforkvksa ls tgka cPpksa dk euks&
jatu gksrk gS]ogha mudk KkuonZ~/ku Hkh gksrk gS |cPpksa dks laLdkj lEiUu cukuk vkSj &
muesa ln~&xq.kksa dks fodflr djuk mudk ije&iquhr /;s; vkSj mís'; gS |
iwoZ esa mudh ikap cgq&ckyksi;ksxh —fr;ksa dk çdk'ku gks pqdk gS | mlh Ja[kyk
esa 'eerk cky&xaxk' dk çdk'ku Lokxr ;ksX; gS |
lDlsuk th us Hkkoksa vkSj fc"k;ksa dk oSfo/;iw.kZ lE;d p;u fd;k gS |mudh
jpukvksa esa uohurk vkSj ekSfydrk ds n'kZu gksrs gSa | mUgksaus iqjkuh ckrksa dks Hkh u;s
oSKkfud –f"Vdks.k ds lkFk çLrqr fd;k gS | ekr`Hkwfe vkSj ekr`Hkk"kk ds çfr çse] jk"Vªh&
;rk dh Hkkouk] jk"Vªh; ,drk dh dkeuk vusd cky&xhrksa esa voyksduh; gS | mÙkjk&
[k.M vkSj fgeky; dh efgek dk xku fd;k x;k gS | fgeky; 'kh"kdZ dfork dh dqN
iafä;ka m)j.kh; gSa &
Hkkjr eka ds jkteqdqV lk]
lj ij tड़k fgeky; |
t; toku lk j{kd cudj]
rRij [kड़k fgeky; |
x.kra= &fnol] cky& fnol vkSj tUe&fnol lEcU/kh cky&dforkvksa dks
Hkh laxzg esa lfEefyr fd;k x;k gS | cPpksa dks vius tUe&fnu ij çlUurk dh v&
uqHkwfr gksrh gS | bl –f"V ls 'tUe fnol' dfork dk ,d va'k fo'ks"k:i ls mYys[kuh;
gS&
tUe fnol dh rqEgsa c/kkbZ]
ft;ks lSdड़ksa lky |
thou gks iy&iy vkufUnr]
gks mUur fur Hkky |
ç—fr vkSj tho txr dks Hkh lDlsuk th us viuh cky dforkvksa dk fo"k;
cuk;k gS | ftlls cPps ç—fr ls çse dj ldsa vkSj tho&tUrqvksa ls ifjfpr gks lds |
'fpfड़;k' 'kh"kZd jpuk dh ;s iafä;ka –"VO; gSa&
nwj xxu ls vkrh fpfड़;k]
lcds eu dks Hkkrh fpfड़;k |
ehBh rku lqukrh fpfड़;k]
e/kqj Lojksa esa xkrh fpfड़;k |
i;kZoj.k&laj{k.k ds fy;s o`{kkjksi.k dk egRo crkrs gq;s cPpksa dks ikS/ks yxkus
ds fy;s Hkh çsfjr vkSj çksRlkfgr fd;k x;k gS&
u;k o"kZ bl rjg euk,a]
iw.kZ uxj uogfjr cuk,a |
u;s&u;s fgrdkjh ikS/ks]
gj ?kj esa bl o"kZ yxk,a |
dfo us egkiq:"kksa dk oUnu vfHkuUnu djrs gq, muds mTToy pfjr ls f'k{kk
xzg.k djus dh çsj.kk çnku dh gS | dqN iafä;ka mn~&/kj.kh; gSa&
gs 'kh"kZ f'k[kj vktknh ds]
Lohdkj djks 'kr'kr ç.kke |
gks loZJs"B cfynkuh rqE]
Hkkjr Hkj esa gks Js"B uke |
8
cPpksa ds fu;fer fodkl esa vkn'kZ&fnup;kZ dk fo'ks"k egRo gS | vr% bl
fo"k; ij cky dfork dk l`tu jpukdkj us mi;qä le>k gS | mldk dFku gS &
lqcg&losjs mBuk csVk]
gYdh dljr djuk csVk |
dy dk i<k iqu% nksgjkvks]
vkt gS i<uk utj fQjkvks |
fQj 'kkyk dh djks rS;kjh]
cSx <ax ls iqu% yxkvks |
vkt ds oSKkfud vkSj yksdrU=kRed 'kklu ça.kkyh ds ;qx esa ckyd uohu
fc"k;ksa ij dsfUær dgkuh lquuk pkgrs gSa | mudk fuosnu gS&
vkt lquk ,d ubZ dgkuh]
pkan flrkjs ] ijh lqgkuh |
dku ids ;g lqurs&lqurs]
ugha lqusaxs pqi tk ukuh |
vkt lquk ,d ubZ dgkuh |
fgUnh ds egRo dks Hkh dfo us js[kkafdr fd;k gS &
Hkk"kk dEI;wVj dh fgUnh gS]
;g Loa; fl) gks tkrk gS |
fgUnh&ç;ksx ls lapkyu tc&
Loa; fl) gks tkrk gS |
lHkh dfork,a iBuh; ,ao Lej.kh; gSa | NUn&c)~rk ds dkj.k buesa xs;rk
dk xq.k fo|eku gS | buesa laxhrkRedrk Hkh gS | Hkk"kk ljy ,ao lqcks/k gS | 'kCnp;u
mÙke gS | rRle ifj"—r 'kCnksa ds vFkZ tkudj cPpksa dk 'kCn Kku Hkh c<sxk | iqLrd
ckydksa ,ao fd'kksjksa nksuksa ds fy, mi;ksxh gS |
'eerk cky&xaxk' dh jpuk ds fy;s dfooj Mk-jkt lDlsuk c/kkbZ ds &
ik= gSa | mUgha ds 'kCnksa esa dgk tk ldrk gS &
dfBu ikf.MR; çn'kZU]
ugha gS cky & xaxk esa |
vga ds liZ dk na'ku ]
ugha gS cky&xaxk esa |
;s liuks dk leiZ.k gS]
tks Hkksyh vka[k us ns[ks]
fdlh dfo niZ d n'kZu]
ugha gS cky &xaxk esa |
eSa jkt th ds mTToy jpukRed Hkfo"; dh eaxy dkeuk djrk gwa |
'fouksn okfVdk'] fouksn pUæ ik.Ms; 'fouksn'
lh ƒå]lsDVj ts¼tkx`fr fogkj½ iwoZ funs'kd]
vyhxat måçå fgUnh laLFkku y[kuÅ &
y[kuÅ & „„ˆå„† mÙkj çns'k
eks-& ‹†ƒ‡‰ˆ…„‹å
9
mUur]mTToy]mÙkjk[k.M
Hkjr&Hkwfe]Hko&Hkwfr ç[k.M |
mUur] mTToy] mÙkjk[k.M |
ldy&lefUor]Je'kqfprke |
'kh"kZ&lq'kksfHkr] Jax&'krke |
fojy&ouLifr] foJqroSHko]
ikou]iq.;&çlwu] f'koke |
gfjr&fgeky;]fgeun[k.M |
mUur] mTToy] mÙkjk[k.M |
uUnk] u;uk] iap&ç;kx |
Hkfä&Hkfjr]Hko&HkwfeçHkkx |
vUu&jRu vkiwfjr vkaxu]
rjy&rjkbZ] rq"V~&rM+kx |
riksfu"B ]riHkwfe ] çp.M |
mUur] mTToy] mÙkjk[k.M |
fxfjtk?kj] Jqr&Js"B fogkj |
dfy;j] gsedq.M] gfj}kj |
ije&çfrf"Br]prq"/kke&e;]
ikou&xaxk] iqyd&çlkj |
/khj] /koy&/ot]/kjkç[k.M |
mUur] mTToy] mÙkjk[k.M |
'kkS;Z] lR;] 'kqfprk&laokl |
loZ/keZ] leqnk; lekl |
ikou&çse] ijLij& iwfjr]&
ewy lfgr] Je'khy çokl |
Hkzkr`Hkko] HkoHkfä v[k.M |
mUur] mTToy] mÙkjk[k.M |
10
dgka&dgka ] D;k&D;k
11
ljLorh&oUnuk
'kkjns dqN bl rjg dk]vc eq>s ojnku ns |
fut pj.k esa cSBus dk]vYi lk LFkku ns |
lkfgR;&xaxk ls yckyc]
efLr"d dks vkiwfrZ ns |
gks tuu lkfgR; uo]
;g Js"Bre LQwfrZ ns |
xhr xaxk dks esjh]fur&fur u;s vk;ke ns |
fut pj.k esa cSBus dk]vYi lk LFkku ns |
12
gks l`tu lcls vuwBk]
çse dh jl&/kkj gks |
'kCn gksa vkiwrZ jl esa]
v{kjksa esa I;kj gks |
e/kq ljh[kk daB ns] jl&iw.kZ eaxyxku ns |
fut pj.k esa cSBus dk]vYi lk LFkku ns |
R;kx&e; thou feys]
fufyZIr eu efUnj jgs |
çse&iwfjr gksa opu lc]
ftudks ;g ftOgk dgs |
xa/k lk QSys txr esa]og eq>s ;'k&eku ns |
fut pj.k esa cSBus dk]vYi lk LFkku ns |
13
,d loky
,d iq= us]fu'Ny eu ls]
fd;k firk ls ,d loky |
fgUnw&eqfLye gksrs D;k gSa]
dHkh&dHkh D;ksa djsa ccky |
ikik cksys /keZ vyx gS]
dqN vkpkj ugha feyrs gSa |
lkekftd dqN fu;e vyx gS]
ewy fopkj ugha feyrs gSa |
14
efUnj esa fgUnw dh iwtk]
efLtn esa eqfLyeh uekt |
fgUnw j[ksa vusdksa],d ekg ds&]
jksts j[krk ] rqdZ lekt |
'ikik efUnj' cksyk csVk]
dk fuekZ.k ]djs Hkxoku \
;k fQj jpuk gj efLtn dh]
vkdj [kqn djrk jgeku \
lc /kehZ etnwj & feL=h]
fey dj budks ;gka cukrs |
cu dj iwjk] gksrs gh D;ksa]
nksuksa vyx&vyx gks tkrs |
15
fgUnw dgrk bZ'k ,d gS]
eqfLye dgrk ,d [kqnk |
tSu]ckS) vkSj fl[k]bZlkbZ]
feydj Hkh D;ksa jgsa tqnk |
cPps ge lc ,d firk ds]
uk iwtk ?kj ,d cukrs |
gelc ds R;ksgkj vyx D;ksa]
feydj ge D;ksa ugha eukrs |
bZ'k firk tc ,d lHkh dk]
fQj ruko dh ckr dgka gS |
lcdk bZ'oj ,d txr esa]
lcdh /kjrh ,d tgka gS |
16
jä ,d lk] 'kDy ,d lh]
lc dgrs ge fgUnqLrkuh |
cPps feydj xys vkt lc]
Hkwy tk;a gj ckr iqjkuh |
Hkkjr ds cPpksa dks feydj]
dke vHkh bruk djuk gS |
,d u, vkn'kZ ns'k dks]
ge lcus feydj jpuk gS |
17
fgeky;
Hkkjr eka ds jkt eqdqV lk]
lj ij tM+k fgeky; |
t; toku lk j{kd cu dj]
rRij [kM+k fgeky; |
vfojy nsdj uhj unh dks]
djrk Hkfjr fgeky; |
[ksr mxyrs lksuk ftlls]
djrk gfjr fgeky; |
18
>sy jgk cQhZyh vka/kh]
b/kj u vkus nsrk&]
d"V lHkh vius Åij gh]
fcuk dgs ys ysrk |
fdUrq ugha ge thus nsrs]
bldks thou bldk |
/khjs&/khjs vax Hkax dj-
dqrj&dqrj ru bldk |
dle ,d lc feydj [kk,a]
gjk&Hkzjk ge bls cuk,a]
ysrk ugha dHkh cl nsrk]
Lof.kZe bldk :i cuk,a |
19
ugha le>rs de
ge lwjt vkSj rkjs ge]
[kqn dks ugha le>rs de |
la'k; vxj fdlh ds eu esa]
vkdj gesa fn[kkys ne |
ge Hkkjr dk eku j[ksaxs]
Åaph bldh 'kku j[ksaxs |
>.Mk gS igpku gekjh]
>.Ms dk lEeku j[ksaxs |
20
rwQkuksa dks jksdsaxs ge]
[kqn dks ugha le>rs de |
la'k; vxj fdlh ds eu esa]
vkdj gesa fn[kkys ne |
tkr&ikar ls nwj jgsaxs]
çse&Hkko Hkjiwj j[ksaxs |
fdrus cM+s inksa ij igqapsa]
uk lÙkk en~&pwj jgsaxs |
uk /kks[kk nsa] uk [kk,a ge]
[kqn dks ugha le>rs de |
la'k; vxj fdlh ds eu esa]
vkdj gesa fn[kkys ne |
21
fo'o xq: Hkkjr cu tk,]
tu&x.k&eu dks xys yxk, |
dfBu ifjJe djds gh rks]
çtkrU= tu&tu rd tk, |
le vf/kdkj fnyk nsa ge]
ugha le>rs [kqn dks de |
la'k; vxj fdlh ds eu esa]
vkdj gesa fn[kkys ne |
22
vkt lquk ,d ubZ dgkuh
pkan& flrkjs] ijh&lqgkuh]
,d Fkk jktk],d Fkh jkuh |
dku ids ;g lqurs&lqurs]
ugha lqusaxs]pqi tk ukuh |
vkt lquk ,d ubZ dgkuh |
23
Hkkjr dk bfrgkl crk ns]
v'oes/k D;k Fkk crykns \
Hkkjr dk fdl ij 'kklu Fkk]
D;ksa VwVk lkezkT; crkns \
fdl Lrj ij Fkh ukdkeh]
o"kZ vkB lkS lgh xqykeh \
vkt lquk ,d ubZ dgkuh |
lksus dh fpMf़;k dgyk;k]
txR&xq: dSls cu ik;k \
/keZ ;gha ij dSls tUes]
fQj foLrkj dgka ls ik;k \
u"V gqvk lc fQj Hkh viuh]
cph laL—fr jgh iqjkuh \
vkt lquk ,d ubZ dgkuh |
24
lHkh {ks= esa Fkk tc U;kjk]
dgka x;k bfrgkl gekjk \
eqxyksa]vaxzstksa ls igys]
Fkk Hkkjr lkjk ukdkjk \
gok egy Fks D;k lc Kkuh]
;k Fkk lkjk gh vKkuh \
vkt lquk ,d ubZ dgkuh |
25
cky&fnol ij lquys ukuh
cky&fnol ij lquys ukuh |
dle rq>s tks ckr u ekuh |
ubZ dgkuh dg vutkuh ]&
djks [kRe ;g jktk&jkuh |
vktknh dh dFkk lqukvks |
Hkxrflag D;k Fks crykvks \
>kalh dh jkuh dSlh Fkh]
mldh iwjh dFkk crkvks \
dgka yM+h Fkh og ejnkuh]
djks [kRe ;g jktk&jkuh |
26
lkojdj D;ksa tsy x;s Fks \
Loa; tku ij [ksy x;s Fks |
vlg;ksx dk eryc D;k Fkk]
Hkjus D;ksa lc tsy x;s Fks \
D;ksa iM+rh Fkh ykBh [kkuh \
djks [kRe ;g jktk&jkuh |
feyh ;q) fcu D;ksa vktknh \
D;ksa iguh Fkh lcus [kknh \
yksxksa us D;ksa NksM+k oSHko ]
thou 'kSyh D;ksa dh lknh \
D;ksa lcus ejus dh Bkuh ]
djks [kRe ;g jktk&jkuh |
cky&fnol dSls ;g vk;k | \
fdlus bldks çFke euk;k \
bl fnu dks fdlus cPpksa dk]
viuk fnu ?kksf"kr dj ok;k \
dg dyke dh dFkk&dgkuh]
djks [kRe ;g jktk&jkuh |
27
jfookj vk;sxk
fnu dh HkkxnkSM+ ls Fkd dj ]
lwjt tc ?kj tkrk |
pUnk] ysdj cgqr flrkjs]
uHk esa fur vk tkrk |
vka[k&fepkSyh D;kS gksrh ;g ]
le> ugha eS ikrk |
vkSj u le>sa eka&ikik Hkh]
Hk¸;k pqi jg tkrk |
28
,sd fnol tc nknk&nknh ]
gels feyus vk;s |
eSus lkjs ç'u lkeus ]
muds ;g nksgjk;s |
lqu dj nknk&nknh cksys ]
dkj.k cgqr ljy gS |
lwjt dks ?kj Hkstk tkrk]
ykuk mldks dy gS |
uk tk;s tks ?kj ij lwjt ]
dy dSls yk;sxk |
NS% dy chrsa rcgh Hk¸;k]
Nqêh jfo yk;sxk |
29
33
lwjt rqe D;ksa jkst fudyrs
lwjt rqe D;ksa jkst fudyrs]
Nqêh dHkh ugha D;ksa tkrs |
lkrksa fnu Nqêh ij jg dj]
fu;eksa dh D;ksa ºlha mM+krs |
Hkksj gqbZ eka fpYyk mBrh ]
mB csVk lwjt mx vk;k&]
vka[ksa [kksyks >I&>i tkrha]
fldqM+ fleV vylkrh dk;k |
34
flQZ rqEgh gks ftlds dkj.k]
uhan ugha iwjh gks ikrh]
Dykl :e esa cSBs&cSBs ]
vupkgs >idh vk tkrh |
lwjt rqe Lokeh gks lcds]
fu;eksa dk dqN ikyu djyks |
,d fnol cl lkseokj dks]
Nqêh rqe fu/kkZfjr djyks |
ugha mxs rks Nqêh viuh]
l.Ms lax e.Ms dh gksxh]
thHkj lks ys nks fnu rd rks]
fQØ ugha M.Ms dh gksxh |
35
laHko uk gks fdlh rjg ;s]
bruk rks rqe dy ls djuk]
FkksMk lks ysa vf/kd nsj ge]
dy ls rqe ukS cts fudyuk |
36
nqf[k;ksa ij n;k
i'kqvksa ij n;k ugha ftldks]
og i'kqor gS bUlku ugha |
viukiu i'kq ls j[krk gks]
og gh ekuo] balku ogh |
nsdj n/khfp us vfLFk&nku]
ekuodqy dk dY;k.k fd;k |
f'kfo us cgsfy;s fu"Bqj dks]
[kx j{kk esa futekal fn;k |
37
tks dke vkSj ds vk tk;s]
yxrk gS rc Hkxoku ogh |
viukiu i'kq ls j[krk gks]
og gh ekuo] balku ogh |
egkjkt jfUrnso us viuk]
Hkkstu rd lcdks ns Mkyk |
Hkxoku cq) us nq[kgj.k gsrq]
,d u;k /keZ gh jp Mkyk |
lEiw.kZ jkT; vkSj oSHko dk]
le>k d.kHkj Hkh ewY; ugha |
viukiu i'kq ls j[krk gks]
og gh ekuo] balku ogh |
38
bZlkelhg us vkxs c< dj]
lans'k fn;k Fkk turk dks |
rhFkaZdj egkohj Jh Lokeh us]
Fkk Js"B dgk bl {kerk dks |
ftrus Hkh egkiq#"k tx ds]
dgrs jgrs Fks ckr ;gh |
viukiu i'kq ls j[krk gks]
og gh ekuo] balku ogh |
xka/kh us bl ;qx esa vkdj]
bl n;k Hkko dks viuk;k |
vkn'kZ cus bl ds dkj.k ]
ftldks tx Hkj us viuk;k |
39
mUufr dk gS ;g ewyea= ]
la'k; blesa gS ugha dgha |
viukiu i'kq ls j[krk gks]
og gh ekuo] balku ogh |
40
rhuksa cUnj
xka/kh th ds rhuksa cUnj ]
cSBs cky&ikdZ ds vUnj |
lq[kdjthou dks thus ds]
ckaV jgs gSa lcdks eUrj |
gkFk dkuij j[kdj Hkksyk]
ge lcls ;g eUrj cksyk |
ugha fdlh dh lquks cqjkbZ]
lq[kh jgksxs jkt ;s [kksyk |
41
gkFk vka[k ij j[kdj HkkbZ]
dºrk ;g er ns[k cqjkbZ |
vPNk vPNk lcdqN ns[kks]
ugha fdlh ls Bus yड़kbZ |
eq[k ij gkFk j[ks tks jgrk]
gkFk gVk dj ge ls dgrk |
eSa eUrj ;g crk jgk gwa ]
cqjk u cksys lq[k ls jgrk |
ckiw us ;g lw= lq>k;s ]
cUnj rhu çrhd cuk;s |
lR;]'kkfUr]lq[k jgs ges'kk]
buds ek/;e ls fl[kyk;s |
42
tUe&fnol
tUe fnol dh rqEgsa c/kkbZ]
ftvks lSdM+ksa lky |
thou gks iy&iy vkufUnr]
gks mUur fur Hkky |
VwV dj lq[k&le`f) cjls]
ou miou lk thou egds |
dgha 'kksd dh iM+s u Nk;k]
eu dk i{kh [kqydj pgds |
43
thou gks iy&iy vkufUnr]
nksLr Qqyk,a xky |
tUe fnol dh rqEgsa c/kkbZ]
ftvks lSdM+ksa lky |
nqfu;k ds ,s'o;Z çkIr dj]
f'k{kk ds çfreku çkIrdj |
,d lQy O;fäRo cuks rqe]
gSa ftrus lEeku çkIr dj |
'kfä rqEgsa ns bZ'oj bruh]
jD[kks bUgsa lEgky |
tUe fnol dh rqEgsa c/kkbZ]
ftvks lSdM+ksa lky |
44
cSj fdlh ls dHkh cus uk]
laDV vk;s fdUrq fVds uk |
LoLFk vkSj lEiUu jgks rqe]
gksBks ls] eqLdku feVs uk |
Øe'k% gksrs tk,a dj ls]
fur&fur u;s deky |
tUe fnol dh rqEgsa c/kkbZ]
ftvks lSdM+ksa lky |
45
vkn'kZ fnu&p;kZ
lqcg losjs mBuk csVk]
gYdh dljr djuk csVk |
dydk i<+k iqu% nksgjkvks]
vkt gS i<+uk utjfQjkvks |
fQj 'kkyk dh djks rS;kjh]
cSx <+ax ls iqu% yxkvks |
46
iwjh Mªsl igu dj vkvks]
cSx Vkax dU/ks ij tkvks |
iafäyxk cl esa rqe p<+uk]
iafä cuk 'kkyk esa tkvks |
d{kk esa rqe /;ku yxkdj]
eu i<us esa iw.kZ tekdj |
uksV djks tks uksV djk;sa]
vyx vyx x`gdk;Z yxkdj |
gks Nqêh er nkSM+ yxkvks]
yxk iafä cl es p<+ tkvks |
?kj vk, vkjke ls mrjks]
nksuks vksj ns[k ?kj tkvks |
47
ysdj dqN rqe eka ls [kkvks]
/kek&pkSdM+h ugha epkvks |
lquks ckr Hkh tks og dgrh]
gksdj ÝS'k [ksyus tkvks |
[ksy [kRedj okil vkvks]
x`g dk iw.kZ dk;Z fucVkvks |
[kkuk [kk fcLrj ij tkvks]
djks cUn vka[ksa lks tkvks |
48
vfojy Vwj cuk,xk
eka ifg;s yxokys ?kj esa]
lpy Hkou gks tk,xk |
ikik j[kysa ,d Mªkboj ]
tks gj txg ?kqek,xk |
49
LVs'ku]cl vìs lcdh]
cpsaxs ekjk&ekjh ls |
iUn~gZ fnu rd gksusokyh]
Fkdu Hkjh rS;kjh ls |
iwlh]Vkeh]feëw ds lax ]
Nqêw pwgk tk,xk |
vfojy Vwj cuk,xk |
ikik&eEeh lkFk jgsaxs]
nhnh lkFk fuHkk,xh |
nknk&nknh NwV u ik,a]
ukuh Hkh vk tk,xh |
I;kjk Hk¸;k vtqZu esjk]
lkFk ?kwe dj vk,xk |
vfojy Vwj cuk,xk |
50
ysg vkSj yík[k ?kwe dj]
Jh&uxj ge tk,axs |
ogka x, rks vejukFk ds]
n'kZu Hkh dj vk,axs |
>>aV ugha xjeikuh dk]
xhtj lkFk fuHkk,xk |
vfojy Vwj cuk,xk |
t;iqj ls vtesj ?kwedj]
tk;saxs ge fnYyh dks |
dukV Iysl ij pkV~idkSM+h]
yk nsa iwlh fcYyh dks |
mldks [kkrs ns[k HkkSad&dj ]
Vkeh 'kksj epk,xk |
vfojy Vwj cuk,xk |
51
y[kuÅ viuk ns[kk&Hkkyk]
dukZV~d gks vk,axs |
fo/kkulHkk dSlh yxrh gS]
QksVks ogka f[kapk,axs |
feëw rksrk djs ueLrs ]
Nqêw Hkh fpafp;k,xk |
vfojy Vwj cuk,xk |
lh/ks&lh/ks dsI&deksfju ]
dU;kvUrjhi ij tk,¡ |
cSB foosdkuUn f'kyk ij]
jk"Vª&xhr Hkkjr dk xk;sa |
fcuk#ds ?k Z lh/kk okil]
"nwjkUrks" lk vk,xk
vfojy Vwj cuk,xk |
52
tUek ,d flrkjk
t; toku]t; fdlku dk]
fn;k ns'k dks ukjk |
xka/kh th dh tUe frfFk dks]
tUek ,d /#O&rkjk |
yky cgknqj uke Fkk mldk]
fu/kZure ?kj&}kjk |
unh mQurh rSj&rSj dj]
'kkyk x;k fcpkjk |
53
ru dk Fkk fucZy ysfdU]
eu dk cड़k lcy Fkk |
vkज़knh ds egk;q) esa]
j[krk Hkkx çcy Fkk |
vkज़knh ds ckn eaf= cu]
te dj ns'k laokjk |
,d jsy nq?kZVuk ij mlus]
R;kx fn;k in&lkjk |
usg# dh e`R;q ij mlus]
ç/kku&eaf= in ik;k |
,d fnol Hkkstu R;kxsa lc]
R;kx &ea= fl[kyk;k |
54
>qd pyrh Nksड़ uhfr;ka]
l[r :i viuk;k |
geys ij ikdh lsuk ds]
jkSæ & :i fn[kyk;k |
le>kSrs dh ckr :l us]
dj us mUgsa cqyk;k |
irk ugha D;k gqvk ogka ij]
yky u okil vk;k |
vkt t:jr iqu% rqEgkjh]
Hkkjr esa fQj ] vkvks |
dn NksVk ij dke cड़k rqe]
'kkL=h th dj tkvks |
55
x.krU= gekjk
fHkUu lHkh ls lcls U;kjk]
Hkkjr dk x.krU= gekjk |
cuk fo'o esa Js"B lHkh ls]
gesa tku ls gS ;s I;kjk |
56
26 tuojh dk Lof.kZefnu]
ysdj [kqf'k;ka vk;k vufxu |
bl fnu ls eqMdj u ns[kk]
djrk ns'k rjDdh çfr&fnu |
ns[k jgk fofLer tx lkjk]
Hkkjr dk x.krU= gekjk |
vafretu rd fd;k lezfiZr]
fd;k ç'kklu tu dks vfiZr |
nfyr&'kksf"krksa dks fu;eksa ls]
feyha 'kfä;ka Js"B vdfYir |
gj ?kj rd igqaph ;g /kkjk]
Hkkjr dk x.krU= gekjk |
57
gqbZ 'kfä;ka laoS/kkfud ]
fyf[kr gksx;ha os vf/kdkf/kd |
lafo/kku vfrJs"B cuk dj]
laln ls djok;k ikfjr |
tx esa T;ksa pedk /#o rkjk]
Hkkjr dk x.krU= gekjk |
'kklu tu dk tu ds }kjk]
gS l'kä tuçfrfuf/k gekjk |
fu;e cukuk]jkt pykuk ]
laln esa fleVk cy lkjk |
'kkld&'kklu lHkh laokjk ]
Hkkjr dk x.krU= gekjk |
58
VªSfQd :Yl crk,a
vkvks cPpksa [ksy f[kyk,a |
pyuk lM+dksa ij fl[kyk,a |
pysa lM+d ij vxj fu;e ls]
rHkh lqjf{kr thou ik,a |
pysa lM+d ij vius cka, |
fcuk t:jr ikj u tkऍ |
cka,&nka, jgsa ns[krs &]
ltx jgsa vkSj pyrs tk,a |
59
djuk ikj ] fज़czk ij tk,a |
ns[ksa vius ] nk,a& cka, |
#drk VªSfQd gksrk flxuy]
lM+d Økl rc ge dj ik,a |
eu ethZ u dHkh pyk,a ]
rHkh lqjf{kr thou ik,a |
,d iafä gj txg fy[kh gS |
nq?kZVuk ls nsj Hkyh gS |
gcM+&rcM+ djrh nq?kZVuk ]
txg&txg ij ekSr [kM+h gS |
flxuy ikyu lk/; cuk,a |
rHkh lqjf{kr thou ik,a |
60
LoxZ&yksd dk fVdV dVkuk |
Mªkbo djrs] Qksu mBkuk |
feys vxj vtsZUV dky rks]
#dks ogha rc Qksu mBkuk |
djds viuh xkM+h cka, |
rHkh lqjf{kr thou ik,a |
61
fpfड़;k
nwj xxu ls vkrh fpMf़;k |
lcds eu dks Hkkrh fpMf़;k |
ehBh rku lqukrh fpMf़;k&]
e/kqj Lojksa esa xkrh fpMf़;k |
vkaxu esa vk tkrh fpMf़;k |
Qqnd&Qqnd mM+ tkrh fpMf़;k |
fn[ks vUu dk nkuk dksbZ]
Bhd ogha ij tkrh fpMf़;k |
62
vk dj ukp fn[kkrh fpMf़;k |
fQj lh<+h p<+ tkrh fpMf़;k |
vkxs & ihNs eka ds tkdj ]
mudk eu cgykrh fpMf़;k |
fQj djrc fn[kykrh fpMf़;k |
pksap esa nkuk ykrh fpMf़;k |
igqap ?kksalys uotkr cqykdj&]
nkuk mUgsa f[kykrh fpMf़;k |
eka dksbZ gks] i'kq ;k fpMf़;k |
cPps 'kSrkuh dh iqMf़;k |
nsrs dqN nq[k viuh eka dks ]
eka lcdqN lg ysrh nqf[k;k |
63
foKku&dq.Mfy;ka
xkड़h ij mYVk fy[kk] ,Ecqysal D;ksa fe= |
vkxs xkड़h tk jgh] feys fejj dks fp= |
feys fejj dks fp=] lnk mYVk vk,xk ]
lh/kk fy[k nsa vxj] i<k dSls tk,xk |
dgs'jktdfojk;'] blh ls mYVk fy[krs]
cSdO;q fejj esa ns[k] mls ge lh/kk i<rs |
64
tys cYc fLopvku ls]Vîwc yxk;s nsj |
iIiw ds efLr"d esa]?kwe jgk ;g Qsj |
?kwe jgk ;g Qsj] lquks iIiw foKkuh]
Vîwc fctyh ds e/;]pksd LVkVZj Kkuh |
dgs'jktdfojk;']igqaprh tc nksuksa esa]
ysrh Fkksड़h nsj ] blh ls og mBus esa |
65
iIiw ekjs gkFk] le> esa dqN u vkrk |
D;ksa vkrk gS Tokj]vkSj D;ksa vkrk HkkVk |
vkS ZD;ksa vkrk HkkVk]ygj ;wa curh D;ksa gS]
Åaph mBrh ygj]iqu% fQj fxjrh D;ksa gS |
dgs'jktdfojk;'xq#Ro/kjk pUnk ls T;knk]
blh otg ls fuR;]Tokj vkSj HkkVk vkrk |
66
iIiw fÝt tc [kksyrk]Ýhtj Åij gks; |
lc esa Åij ns[kdj]flj /kquuk gh gks; |
flj/kquuk gh gks;][ksy ;s le> uvk;k ]
Ýhtj Åij cuk jgk gS]gj fÝt okyk |
dgs'jkt'gok xeZ] uhps ls Åij mBrh]
Åij Ýhtj ls Vdjkdj] BaMh gks tYnh |
67
i`Foh vius v{k ij] >qd lk<s rsbZl |
djrh gS og ifjØek]fxu dj iwjh rhl |
fxudj iwjh rhl]_rq cnys lw;Z fdju ls]
e/;] edj] ddZ js[kk ij pky cny ds |
dgs'jktdfojk;'] xeZ&BaMh ;k re ns[kks]
lh/kh iड़rh xeZ ] ugh rks BaMk Øe ns[kks |
68
xje djks tc nw/k dks]mQu fljs ls tk; |
ikuh ftruk Hkh djks] uk mQus ty tk; |
uk mQus ty tk;] Hksn ;g le> uvk;k]
iIiw us ikik dks] viuk ;g ç'u crk;k |
dgs'jkt'nw/k esa terh ijr Hkki u fudys]
vUnj HkHkds Hkki] nw/k lax ysdj mQus |
69
/kedh nsdj
cuk nks ;g lEHko gs jke |
/kedh nsdj Malrs dSls]
;s ePNj cnuke |
dku vxj feyrs gkFkh ls]
fdrus vkrs dke |
cuk nks ;g lEHko gs jke |
70
;fn ftjkQ lh xnZu gksrh]
ge [ktwj [kk vkrs]
lcls Åaph Mky is yVdk]
lsc rksM+ dj [kkrs |
?kj esa cSBs&cSBs [kkrs]
Nr ij iM+s cknke |
cuk nks ;g lEHko gs jke |
lkjl lh Vkaxsa fey tkrha]
vksyfEid esa tkrs ]
ind thrdj lHkh nkSM+ ds]
ge Hkkjr tc vkrs |
,jksMªe ij djus vkrs]
gedks lHkh lyke |
cuk nks ;g lEHko gs jke |
71
isV tks feyrk ÅaV ljh[kk]
tc nkor es tkrs]
iUæg fnu dk [kkuk [kkd]Z
?kj okil ge vkrs |
g¶rksa&g¶rksa djrs jgrs]
?kj esa gh vkjke |
cuk nks ;g lEHko gs jke |
cUnj tSlh rjy piyrk]
FkksM+h lh ik tkrs ]
Nhu dpkSM+h eka ds dj ls]
cSB isM+ ij [kkrs |
cnys esa eka dks yk nsrs]
ids Mky ds vke |
cuk nks ;g lEHko gs jke |
72
x:.k ljh[ks ij fey tkrs]
fo'o ?kwedj vkrs]
fnYyh ls U;q;kdZ eq¶r esa]
fuf'kfnu vkrs&tkrs |
,;j fVfdV u ysuk iM+rk]
[kpZ u gksrs nke |
cuk nks ;g lEHko gs jke |
73
dSlk ekek fdldk ekek
dSlk ekek fdldk ekek]
pank yxrk fdldk ekek |
D;k ekek /kjrh ij vk;k ]
D;k vkdj gedks nqyjk;k ]-
lkFk ys x;k dHkh xxu esa]
rkjk eaMy Hkh fn[kyk;k !
>wB cksyrs [kk &eks &[kkek]
dSlk ekek fdldk ekek !
74
dHkh ugha cktkj ?kqek;k]
dHkh ugha fiTtk f[kyok;k]
u cUnj lh [kksa&[kksa djds]
tc jksrs ge dHkh galk;k !
fQlys rks uk cktw Fkkek]
dSlk ekek fdldk ekek !
dHkh ugha taxy fn[kyk;k]
uk Hkkyw ls dHkh feyk;k]
fx¶V ugha dksbZ fnyokbZ]
ugha dFkk fdLlk lquok;k !
uk <iyh u lk js xk ek]
dSlk ekek fdldk ekek !
75
ekek ds lax cq<f़;k vkrh ]
lkFk ,d pj[kk Hkh ykrh]
gesa ubZ ukuh fey tkrh]
ekSt gekjh rc c<+ tkrh !
[kknh dk flyrh iktkek]
dSlk ekek fdldk ekek !
ekek gS rks vc Hkh vk;s]
vius jFk ij gesa fcBk;s]
nwj xxu dh lSj djkdj]
vPNh&vPNh dFkk lquk;s !
vkSj vf/kd u ns vc >kek ]
dSlk ekek fdldk ekek !
76
;s rkjs lc [kksVs
,d fnol rkjs lc feydj]
pank ds ?kj vk;s |
pank dh eEeh ls lcus]
ehBs cksy lquk;s |
eEeh rqe pank HkS;k dk]
/;ku ugha dqN j[krha]
bruk cM+k gks x;k fQj Hkh]
C;kg ugha D;ksa djrha |
77
D;ksa cw<k djrha HkS;k dks]
tYnh C;kg djk nks |
lqUnj lh ,d ubZ uosyh ]
mldks nqYgu yk nks |
pUnk dh eEeh lqu cksyh]
dSls C;kg djknwa |
?kVs c<s tks jkst blh lh]
nqYgu dSls yk nw¡ |
fnol vekol dk tc gksxk]
dSls lcj djsxh |
lkFk blh ds og dksey Hkh]
gj {k.k lQj djsxh |
78
;s gS iq#"k fu;fr gS bldh]
vtc [ksy ;g [ksys |
ij tks ca/ks lkFk esa blds]
og D;ks¡ ;g lc >sys |
lqu larq"V gq, rkjs lc]
vius ?kj lc ykSVs |
pUnk us ek¡ ij Hksts Fks]
;s rkjs lc [kksVs |
79
xkSj¸;k
igys Hkksj gekjs vkaxu]
vk tkrh Fkh ,d xkSj¸;k |
cgqr fnuksa ls ugha nh[krh]
?kj esa vkrh og xkSj¸;k |
cpk jkr dk vUu iड़k tks]
Qqnd&Qqnddj og [kktkrh |
dHkh vxj T;knk fn[krk rks]
og ifjokj cqyk ys vkrh |
pkjksa vksj ?kqek dj xjnu]
>V ls pksap pyk tkrh Fkh |
,d fdukjs ls Qqndh vkSj]
Nksj nwljs vk tkrh Fkh |
80
uUgs&uUgs cPps mlds]
mldh rjg Qqnd tkrs Fks |
udy mlh dh dj vkaxu esa]
?ka.Vksa [ksy fn[kk tkrs Fks |
cgqr fnuksa ls vkl&ikl Hkh]
ugha fn[k jgh og xkSj¸;k |
eka ge ls dqN Hkwy gqbZ D;k]
D;ksa ukjkt gqbZ xkSj¸;k |
89
gfjr cuk,a
iIiw]fVYyw]dYyw] jktk |
u;k [ksy ,d [ksysa vktk |
uk rqjgh]uk rcyk dqN Hkh]
uk 'kgukbZ uk dksbZ cktk |
u;k o"kZ bl rjg euk,a |
iw.kZ uxj uo gfjr cuk,a |
u,&u, fgrdkjh ikS/ks&]
gj ?kj esa bl o"kZ yxk,a |
90
gj ?kj esa Qynkj o`{k gks |
ftldk gj jlnkj i{k gks |
gj cPpk nl isM+ yxk,&]
ge lcdk blckj y{k gks |
rhu o"kZ esa tc Qy vk,a |
[kqn [kk,a fe=ksa dks f[kyk,a |
ikl iM+kSl esa ckaVsa lcdks]
lcdks lqUnj LoLFk cuk,a |
91
rqedks fuf'pr djuk gS
thou iFk ij pyus ls igys ]
y{; rqEgsa vc pquuk gS |
djyks fuf'pr cuus ls igys ]
D;k rqe dks vc cuuk gS |
ohj lqHkk"k cuksxs ;k rqe]
cuksxs ohj f'kok th ls |
;k fQj jktLFkku& ds'kjh]
pkgks dqN jk.kk th ls |
92
jkerhFkZ cuuk pkgksxs] ;k&
Hkxr flag erokyk rqe |
l?ku lk/kuk dj ehjk lh]
pkgks fc"k dk I;kyk rqe |
vxj pkgrs usrk cuuk]
yky cgknqj lk Hk¸;k |
ns dj tku cpk;k ftlus]
Hkkjr dk xkSjo Hk¸;k |
dgks cuksxs D;k rqe cPpks ]
vHkh djks ;g fuf'pr rqe |
ojuk cgqr nsj gks tk,]
fQj dc dj ikvksxs rqe |
93
cky fnol
cky fnol gS vkt ns'k esa]
cPpksa dk R;ksgkj euksgj |
tUe fnol pkpk usg# dk]
ge cPpksa dh iq.; /kjksgj |
cPpksa ls pkpk usg# dk]
vUreZu ls I;kj jgk Fkk |
gj xjhc cPps ls mudk]
eu ls tqM+k yxko jgk Fkk |
95
cPpksa dh mUufr dks ysdj]
dbZ ;kstuk ysdj vk;s |
ftlls cPpksa ds thou esa]
[kqf'k;ka gh [kqf'k;ka Hkj tk;sa |
nwj xxu ij cSBs pkpk]
gesa vkt Hkh ns[k jgs gSa |
cPpksa dk tks [okc cquk Fkk]
mldks Qyrk ns[k jgs gSa |
96
vHkh fn[krk gS viukiu &
gesa dfork ls fj'rs esa |
>ydrk gS vtc mUekn&
tSlk bu cfg'rksa esa |
u;s dfo vkt tSls &
Nw jgs gSa lw;Z dks tkdj ]
cgqr lEHkkouk,a fn[k&
jgh gSa bu Qfj'rksa esa |
&å&
iqjkuh yhd ij pyuk&
dHkh gedks ugha Hkk;k |
foxr xq.kxku ls dqN Hkh&
fdlh dks fey ugha ik;k |
u;s iFk ge ryk'ksaxs&
f'k[kj dh vksj tkus ds &]
j[ks gkFkksa dks gkFkksa ij &
dHkh dqN fey ugha ik;k |
97
mBks mB dj ryk'ksa ge&
ubZ lEHkkoukvksa dks |
djsa th rksM+dj ge vc&
ubZ fur lk/kukvksa dks |
ljythou]l?kuoSHko]&
vf/kd vkjke rych Hkh]
gVkdj vius thou ls&
feVk nsa oklukvksa dks |
&å&
gekjs fny esa iqj[kksa dk&
vHkh Hkh [okc ckdh gS |
blh ls vka[k esa viuh&
g;k dh vkc ckdh gS |
eqgCcr mB xbZ 'kgjksa ls &
ysfdu xkao esa vc Hkh]
iqjkuh jLe ftUnk gS&
vnc&vknkc ckdh gS |
98
mnj esa vklekuksa ls&
lgstk cUn vcjksa dks |
mrj xgjkbZ esa fny dh&
dqjsnk dqUn[kcjksa dks |
çloihM+k lgh tks"jkt"&
mldh Vhl lg&lg dj]
fupksM+k nnZ fny dk rks&
jpk gS pUn lrjksa dks |
&å&
99
le; &pØ
fudy jgk gS ,d&,d iy]
vius thou ls gj {k.k |
fc[kj jgk gS le; chrrk]
T;ksa vuUr fc[kjk d.k&d.k |
lkFk le; ds pydj rqeus]
vxj le; dks Fkke fy;k |
euekfQd mUufr ds iFkij]
le>ks thou Mky fy;k |
100
bl vueksy le; dh dher]
tc Hkh rqe igpkuksxs |
thou esa tks dqN pkgksxs]
fcu ekaxs og ik yksxs |
O;FkZ xaok;k le; vxj rks]
fQj iNrkuk O;FkZ jgsxk |
dksbZ rqEgsa u f/kDdkjs ij &]
[kqn dh rks f/kDdkj lgsxk |
mBks le; ds lkFk pyks vc]
O;FkZ u chrs le; dgha |
Bhd le; ij Bhd txg ij]
dke laokjs ] lgh ogh |
101
dFkk 'kghn m/keflag~
bdÙkhl tqykbZ çfro"kZ]
ge dks dqN ;kn fnykrh gS |
,d vejdFkk cfynkuh dh]
vk u;uksa esa cl tkrh gS |
iatkc çkar dk lquke xzke]
gks x;k /kU; —R—R; gqvk |
ukjk;.kdkSj lqekrk us]
tc 'ksjflag dks tUe fn;k |
102
Fkk fnol fnlEcj dk NfCol]
fuUukucs vëkjg lkS lu Fkk |
firk Vgyflga mNy iM+s]
tc iq= tUe lans'k lquk |
vYik;q esa ekrk [kksdj]
ijofj'k vukFkksa esa ikbZ |
tc ve`riku Ndk mlus]
rc uke m/ke ik;k HkkbZ |
cpiu esa tfy;ka ckx gqvk]
vaxzstksa ls uQjr ekuh Fkh |
Mk;j ls cn~yk ysus dh]
eu esa mlus fut Bkuh Fkh |
103
baXyS.M x;s vkSj ?kkr yxk]
vks Mk;j dk c/k dj Mkyk |
,d dhy Bksd dj 'kklu esa]
lkezkT; fczfV'k dks eFk Mkyk |
p<+ x;s [kq'kh ls Qkalh ij]
t; Hkkjr eka dh cksyh Fkh |
vius gh cy ls flaºiq:"k]
jkº&,&vktknh [kksyh Fkh |
"dkEckst jRu] gs m/keflaº"]
rqe Hkkjr ds tu&uk;d gks |
rqe flaº&çlwrk Hkkjr&eka ds ]
gks x;s vej]og 'kkod gks |
104
Hkk"kk dEI;wVj dh
Hkk"kk dEI;wVj dh fgUnh gS]
;g Lo;a fl) gks tkrk gS|
fgUnh ç;ksx ls lapkyu &]
tc Loa; ljy gks tkrk gS|
;wa rks Hkk"kk dEi;wVj dh]
dksbZ Hkh ugha fc'ks"k cuh|
ij fgUnh gh og Hkk"kk gS ]
tks DEI;wVj dks Js"V feyh|
105
dEI;wVj ds MkVklaxzg esa]
ftruk Hkh MkVk vafdr gS|
og nks vadksa dk [ksyek= ]
og nks vadksa ls fufeZr gS|
yxHkx feyrktqyrk gS ;º]
oSfnd &x.kuk ds jaxksa ls|
gks tkrk lkFkZd osn&xf.kr ]
dEI;wVj dh lHkh rjaxksa ls|
;g fl) gks x;k gS Hkk"kk]&
dEI;wVj &ekud fgUnh gS|
fgUnh gh fo'oleUo; dh]
çks|ksfxd Hkk"kk fgUnh gS|
106
o`{k u gksrs
o`{k u gksrs vxj /kjk ij]
lkspks rc D;k gksrk \
gksrh 'kq"d pV[krh /kjrh]
'kq"d e#LFky gksrk \
gfj;kyh dk uke u gksrk]
fdruh eqf'dy gksrh |
ftruh lqUnj vkt cuh gS]
,slh dgha u gksrh |
107
isड़ u gksrs dgka ls vkrh]
çk.k & ok;q vkDlhtu \
dgka cSB dj lqLrk ikrs]
jkgksa ds jkgh & tu |
fcuk isड़ ds Qy dSls fQj]
fdlh Mky ij yxrs \
vxj u gksrk Qy mRiknu]
Qy dSls fQj feyrs \
isड़ fcuk i{kh u gksrs]
dSls uhड़ cukrs \
fcuk isड़ dk taxy Hk¸;k]
dSls dgha yxkrs \
108
isड़ u gksrs]ge cPpksa dk]
thou nwHkj gksrk \
fcuk c`{k ]ckfj'k u gksrh]
lc dqN Ålj gksrk !
109
pUæ 'ks[kj vktkn
gs 'kh"kZ f'k[kj vktknh ds]
Lohdkj djks 'kr'kr ç.kke |
gks loZJs"B cfynkuh rqe]
Hkkjr Hkj esa gks Js"Buke |
çkr% Lej.kh; f'k[kj'pUæ']
rqe lk cfynkuh dkSu cus |
lkS /kU;&okn ml ekrk dks]
tks ''ks[kj' tSlk yky tus |
110
gS vkt t#jr cl bruh]
rqe tSlk usrk vk tk;s |
lM+ pqdh O;oLFkk Hkkjr dh]
'vktkn'bls og dj tk;s |
vorfjr rqjr gks tkvks rqe]
bl =kfg&=kfg dks nwj djks |
Hkkjr ekrk ds ikSaN vJq]
Hkkjr Hkj dk dY;k.k djks |
111
uhड़ cuk;k
dgka lh[k dj vkbZ gks rqe]
dyk fç; xkSj¸;k |
bruk lqUnj uhड़ cuk dj]
jgrh gks xkSj¸;k |
frudk frudk pqudj rqeus]
dyk & —fr jp Mkyh |
lcls Åaph Mky lqjf{kr ]
ml ij ;g yVdkyh |
112
vUnj ckgj bls ltk dj]
dejs rhu cuk, |
NksVs&NksVs xksy }kj Hkh]
bl esa dbZ cuk, |
lqUnj lw[ks iÙks ysdj ]
rqeus uhड़ ltk;k |
eu djrk gS eSa Hkh jgywa]
ysfdu igqap u ik;k |
113
ek¡
ukeksa esa ek¡ dk Js"B uke]
LFkku lHkh ls mapk gS /
ekrk dk /kjrh ij vc Hkh]
lEeku lHkh ls špk gS /
/kjrh ij vkrs loZçFke]
gedks tks xys yxkrk gS |
nq%[k&nnZ lHkh dks Hkwy çFke]
pqEcu djus yx tkrk gS |
dkaVk pqHk tk;s gesa dgha]
ge ls T;knk gks d"V mls]
ek¡ ,d 'kCn esa fleV çse]
gj txg vHk; ns tkrk gS |
114
;g uke gS tks gj ladV esa]
vkrk gS lcls iwoZ ;kn]
ladV gkjh] dY;k.k ijd ]
;g /;ku lHkh ls špk gS |
ekrk dk /kjrh ij vc Hkh]
lEeku lHkh ls špk gS |
lqanj&dq:i]xank tSlk]
gj cPpk ml dks I;kjk gS]
vius ls T;knk le> mls]
ladV ls lnk mckjk gS |
115
çk.kksa ij ladV ns[kk rks]
yM+ x;h 'ksj ls fcuk 'kL= ]
j{kk djus dks cPpksa dh]
e`R;q dks Hkh yydkjk gS |
bZ'oj us nqfu;k esa lksais]
lnuke Hkys gh fdrus gksa]
ij ek¡ :ih tks uke fn;k]
ojnku lHkh ls špk gS |
ekrk dk /kjrh ij vc Hkh]
lEeku lHkh ls špk gS |
116
vc Hkkjr gS rqEgsa cpkuk |
viuksa ls yqVfiV dj ge rks]
ugh fy[k lds u;k Qlkuk |
Hkkjr dh le`í laL—fr]
cPpks vc gS rqEgsa cpkuk ||
eph gqbZ gS [kqyh ywV tks]
dSls ml ij jksd yxsxh |
ckiw us tks liuk ns[kk]
oSlh nqfu;k dHkh feysxh \
117
lR;]vfgalk]çse ns'k esa]&
flQZ rqEgkjs ftEes ykuk |
Hkkjr dh le`í laL—fr]
cPpks vc gS rqEgsa cpkuk |
flQZ yaxksVh tSlh /kksrh]
eu esa ysdj LoIu lqgkuk |
cquuk pkgk Fkk ckiw us]
bl Hkkjr dk rkuk&ckuk |
ckiw ds lkjs lius vc]&
[khap /kjk ij rqeus ykuk |
Hkkjr dh le`í laL—fr]
cPpks vc gS rqEgsa cpkuk |
118
Hkkjr eka ds ykt oL= rd]
ywV jgs gSa fey dj lkjs |
gkFk cka/k ge ns[k jgs gSa]
buds gj djrc Vfd;kjs |
pV djus dh uk gS lhek ]
[kkrs gSa i'kq rd dk nkuk |
Hkkjr dh le`í & laL—fr]
cPpks vc gS rqEgsa cpkuk |
119
ekuo lsok
ekuo lsok esa fut eu dks]
gj le; lnk rS;kj j[kks |
;g vU; fdlh ds dke vk;s]
;g lksp lnk gj ckj j[kks |
thou gS pUn cgkjksa dk]&
bu pUn cgkjksa dks ysdj |
vkuUn mBkvks thus dk]
thoUr gj ?kड़h dks thdj |
gj iy gj lsok esa rRij]
ru]eu]/ku]ifjokj djks |
ekuo lsok esa fut eu dks]
gj le; lnk rS;kj j[kks |
120
dqN thrs thou cnrj lk]
budks rqe thuk fl[kykvks |
tks Hkksx jgs gSa udZ ;gka]
,d >yd LoxZ dh fn[kykvks |
tks nhu nq[kh jkgksa esa feysa]
mudk Hkh rqe lRdkj djks |
ekuo lsok esa fut eu dks]
gj le; lnk rS;kj j[kks |
121
uhड़ cuk;k
dgka lh[k dj vkbZ gks rqe]
x`g & fuekZ.k loS¸;k |
fdruk lqUnj uhड़ cuk dj]
jgrh gks xkSj¸;k |
frudk&frudk pqudj rqeus]
dyk&—fr jp Mkyh |
lcls Åaph Mky lqjf{kr]
ml ij ;g yVdkyh |
122
vUnj&ckgj fpduk djds]
dejs rhu ltk, |
NksVs&NksVs xksy }kj Hkh]
blesa dbZ cuk, |
lqUnj lw[ks iÙks ysdj]
rqeus uhड़ ltk;k |
eu djrk gS eSa Hkh jgywa]
ysfdu igqap u ik;k |
123
vçSy Qwy cuk;k
prqFkZ ekl ds çFke fnol dks]
mYyw ds eu vk;k |
jgs cukrs mYyw gedks]
fnol gekjk vk;k |
eSa Hkh vkt Loa; ljh[kk]
mYyw bUgsa cukÅa |
vius eksck by ls >wBs]
dqN eSlst fHktokÅa |
124
HkSal orh dks 'eSlst' Hkstk]
C;qVh ikyZj tkvks |
Øhe cukbZ ,d mUgksaus]
xksjh rqe gks vkvks |
x/ks jke dks Hkstk 'eSlst']
lqUnj & ou esa tkvks |
ogka teh gS vDy?kkl tks]
pj dj vDy c<kvks |
'eSlst Hkstk pwgs th dks]
ykseड़ & oS| iVkvks |
flag & jkt tks [kkrs xksyh]
[kkdj dSV Hkxkvks |
125
fcYyh dks Hkstk 'lanslk']
'cUn&Zeqfu' ij tkvks |
lEeksgu dk ea= lh[k dj ]
eksVs & jSV iVkvks |
Hkst lans'ks mYyw & jktk]
eu gh eu brjk;s |
ns[kk lUns'ks ] Hksts ij]
fcuk'lS.M'dk cVu nck;s |
lQyrk&lw=
uUgs cPps lk Hkksykiu]
ysdj rqe eu ds vkaxu esa |
djks çse&o"kkZ es?kksa lh]
/kjk/kke ds bl çkxa.k esa |
dPNi lk dkseyeu j[k]
Åij ls lnk dBksj cuks |
xfreku jgks eNyh tSls]
lkglh ck?k ls vkSj cuks |
lkxj ls lh[kks vkRelkr]
Hkjiwj gykgy ih tkuk |
eksrh vkSj o"kkZ cnys esa]
nqfu;k dks nsrs gh tkuk |
QSyks rks xxu ljh[ks gks]
iwjh /kjrh dks <d Mkyks |
tks feys rqjr çfrnku djks]
vka/kh&ikuh lc cjlkyks |
lsok fu%LokFkZ iou ls yks]
vuojr jgs tks lsok esa |
;gh lksp viuh j[k dj]
gks eu ls jr tulsok esa |
ckaVks tx Hkj dks çdk'k ]
nhid ls Hkko mBkvks rqe |
fufyZIr Hkko ls mft;kjk]
lkjs tx esa cjlkvks rqe |
/kjrh ls ys yks ohr&jkx]
nq%[k nnZ lgu djds thuk |
feyrs gksa nnZ vxj dksbZ]
vkalw galrs&galrs ihuk |
>jus ls lh[kks lq[k&o"kkZ]
cjlks fur iwjh /kjrh esa |
nq[k Hkjh vxj vk,a ?kfड़;ka]
muesa Hkh ukpks eLrh esa |
pUnk ls ysdj 'khryrk ]
Hkkoksa esa vius Hkj Mkyks |
rkjksa ls lh[kks vfopyrk]
–< jgks tks fu'p; dj Mkyks |
o`{kksa ls cuks mnkjeuk]
ekjsa iRFkj rqe Qy ns nks |
rirh nksigjh vktk, ifFkd]
Nk;k mldks 'khry ns nks |
dks;y leku ehBh cksyh]
vfojy cgus nks ok.kh esa |
'okuksa ls LokfeHkfä ysdj]
Hkj nks tx ds gj çk.kh esa |
;s ea= lQyrk ikus ds]
thou esa tks viuk,xk |
fufyZIr Hkko ls ;g thou]
og viuk lnk fcrk,xk |
बुधवार, 25 जनवरी 2012
उत्तराखण्ड के लोकसाहित्य में कुमाऊंनी लोककथायें
उत्तराखण्ड के लोकसाहित्य में कुमाऊंनी लोककथायें
-डा.राज सक्सेना
किसी भी समाज के लोकसाहित्य में लोक कथा का अपना एक विशिष्ट
स्थान होता है | लोकसाहित्य में इनकी प्रचुरता और अतीव लोकप्रियता इनको
सम्प्रभुता प्रदान करती है बिशेषरूप से बाल साहित्य की तो ये आधारशिला होती
हैं | हर बच्चा होश सम्हालते ही अपनी मां,नानी या दादी से कहानी सुनने का
आग्रही हो जाता है | बच्चे ही क्यों बड़े भी लोककथा के रूप में कहानी सुनना
आज भी पसन्द करते हैं | उत्तराखण्ड की सर्द रातों का पहला पहर, जहां और
जिन बच्चों को टेलीविजन सुविधा उपलब्ध नहीं है,वहां अलाव के चारों ओर घेर
कर बैठे बच्चे दादी या नानी से कहानी के रूप में कोई लोककथा सुनने का -
आनन्द उठाते नजर आते हैं | खाना खाकर रजाई में दुबके बच्चे भी कोई -
कथा सुनाने का आग्रह करते मिल जाते हैं | यही नहीं किसी गांव के पेड़ के
नीचे अलाव के चारों ओर लगा जमघट भी लोककथा का आनन्द लेता मिल
जाता है | इस तरह से हमारा ग्रामीण लोक जीवन विशेष रूप से बच्चों का
कल्पनालोक-लोक कथा के ताने बाने से बुना ही लगने लगता है |
जैसे सबसे पहले काव्य का जन्मस्थान भारत है वैसे ही सबसे पहले
लोक कथाओं का जन्म भी भारत में ही हुआ माना जाता है | यहीं से इन-
लोक कथाओं का प्रसार अरब और फिर वहां से पूरे विश्व में हुआ माना जाता है |
संस्कृत लोक कथाओं की सबसे प्राचीन कथा गुणाड्य की वृहत्कथा मानी गई है |
यह ग्रंथ मूल रूप से पैशाची भाषा में लिखा गया और डा.व्युलर के अनुसार -
इसका रचनाकाल दूसरी शताब्दी है | इसके वृहत्कथा श्लोक संग्रह,वृहत्कथा मंजरी
और कथा सरित सागर तीन अनुवाद उपलब्ध हैं | संसार के लोक कथा साहित्य
में तहलका मचा देने वाला पंचतंत्र एक अद्वितीय लोक कथा समुच्चय है | इसने
विश्व की सारी लोक कथाओं को प्रभावित करने का गौरव प्राप्त किया है | नीति-
सम्बन्धी लोक कथाओं में पंचतन्त्र के पश्चात हितोपदेश का नाम आता है | इस
की रचना चौदहवीं शताब्दी के आस पास मानी गई है |
लोक कथा की उत्पत्ति के सन्दर्भ में विकासवाद,यथार्थवाद,प्रसार-
वाद,प्रकृतिरुपकवाद,मनोविश्लेषवाद,इच्छापूर्तिवाद,व्याख्यावाद और समन्वय-
वाद इत्यादि अनेक पाश्चात्य और भारतीय मान्यताएं मानी जाती हैं | उप-
रोक्त सभी मान्यताएं ठोस आधारों पर आधारित होने के कारण इनका सम-
न्वय ही वस्तुतः लोककथा का मूल माना जाना उचित प्रतीत होता है |जहां
तक लोककथा के वर्गीकरण का प्रश्न है, इस सम्बन्ध में विद्वद्जनों के -
विभिन्न मत हैं | कथानक,कथा का विषय,उसका उद्देश्य,चरित्र,घटना -
पात्रों की अवस्था,देश-काल,जाति, अनुष्ठान,प्राणिभेद और कथा-कथ्यअभि-
प्राय आदि अनेक-अनेक कारणों से लोककथाओं के विभेद किये जाते हैं |
कुमांउनी लोकसाहित्य पर विहंगम दृष्टि डालें तो हम लोककथा की
दृष्टि से इसे अत्यन्त समृद्ध पाते हैं | कुमाऊं क्षेत्र के जागर,रमौल,घणेली
आदि कुमाऊं के लोककथा-महाकाव्य माने जाते हैं | नीति-लोककथाओं के
रुप में झुसी-मुसी काथ,लछी कुटरीच्यंलोकि काथ आदि को कुमाऊंनी क्षेत्र
का पंचतन्त्र और हितोपदेश कहा जा सकता है |
सहज,रोचक और आकार में सीमित विशेषताएं ही लोककथा को
कुमाऊंनी लोकगाथा से पृथक करती हैं | वाक्चातुर्य से परिपूर्णता,नैतिकता
तथा उपदेशपरक गद्यात्मक वर्णन इन छोटी और मनोरंजक -कहानियों को
लोककथा का स्वरुप प्रदान करता है | विद्वानों ने इन लोक कथाओं के भी
अनेक विभेद किये हैं | इन लोक कथाओं को स्थानीय रंगरूप,देशकाल -
वातावरण,सामाजिक परिवेश,रस-रंग यथा हास्य,करुण,अतेन्द्रीय और अति-
मानवीयता आदि का वैशिष्ट्य इसे आकर्षक स्वरूप प्रदान करते हुए अनेक
वर्गों में विभाजित करते हैं | मुख्य रूप से विषय और प्रकृति के आधार
पर कुमाऊंनी लोककथाओं का निम्न वर्गविभाजन किया जाता है-
(क)व्रत कथायें-गणैशै काथ,सत्यनारायणै काथ,शिव पार्वती काथ,
आदित्यवारै काथ,हरतालिका काथ,एकादशी काथ,चण्डी चरित और विष्णु कुमारै
काथ,कुटड़ी मुया,गरीब बामण,राज विक्रमादित्य,बिरूड़पंचमी और साठूं-आठूं
आदि |
(ख्)साधु-संत आधारित कथायें-नागनाथ सिद्ध,ऋद्धिगिरी स्वामी,सोम-
वारी बाबा,हैड़ाखान बाबा,मोहनदास बाबा,रौखड़िया बाबा,खड़खड़िया बाबा,हर्षदेव -
पुरी,नीम करौली बाबा तथा सुरईखेत बाबा काथ,कलबिष्ट तथा ग्वैल आदि |
(ग)देवी-देवता सम्बधी कथायें-कुमाऊं के स्थानीय देवी देवताओं
के अतिरिक्त सार्वभौमिक देवताओं से सम्बन्धित लोककथाओं का यथा घट्कु-
द्याप्तै,जागनाथै,बागनाथै,मलुआ रैकवालै,नैनादेवी,पिंगलुवै,ग्वैल(गोलू देवता)
और सीताबनी काथ |
(घ)प्रकृति से सम्बंधित कथायें- बुरूंसी फूल,भिटारू फूल,प्यौली-
फूल,प्यूंलड़ी फूल,औवीन,कपुनई,मिझौल,कल्पवृक्ष,पिपल,बड़ि तथा चूंखआदि |
(ड़)पशु सम्बन्धी कथायें- सियार और बुढिया,सदियै में वै स्याप-
रड़ो,स्यार और स्यू,स्यालै मित्यारि भालू दगाड़,मुसो और कबूतर,बाग में ढूट-
पड़,बाग ठुल या मुर,सरादक बिराउ, कुकुर,बिराऊ और ध्वड़,मगर एवं बानर,
बुड़ा बुड़ मरण बखत पुछड़ किलै जामि,गुणि बाग,स्याल और कौवा,बाग और
विराउ, शराब कसिकै वणि,हाति की काथ,ध्वड़ और भैंस,मनमंजरि और -
स्याव, स्याव और उल्लु,माछ और सारस,शेर और गधा,शेर और खरगोश ,
काव कउ,कुकुड़ी कहां,मुसि विरालि और चौसिंगि खाकर,नाग राजकुमार,
खकरमुन,मन इच्छा मुनड़ि और लाल सुड़रि आदि |
(च) पक्षी सम्बन्धी कथायें-पुर पुतई पुरै पुरै,के करुं प्वथी के -
करूं,आजि उतिकै आजि उतिकै,घट को छ, गुज्या लाट्टो, काफल पाक्कौ-
मैल नि चाक्खो,भै भुक,मैं सिति,दिन दिदी जाग-जाग,तीन तितरी तीन-
तीन,रीस ख्वै आपण घर,भिणकनू और पौंई बल्द,एक कावक नौ काव,गू -
नि खूं गू नि खूं गू न खै कि खूं,उठ किर्ती दे सुर्ति,तिसमोली तीस तीस ,
मैं जली,मैं मरी तीन रवाटै फिफरी, जूं हो जूं हो,भोल-भोल,पकड़-पकड़,
मोतिया रौ रौ,घुघूति-बासूति, तुम को छा,होठ-होठ,कुकुलि दी पान-पान,
सर्ग दिदी पाणि-पाणि और को ह्वै को हवै,पशु-पक्षिनैकि बोलि आदि-आदि |
(छ)भूत-प्रेत आदि से सम्बन्धित कथायें- उत्तराखण्ड के कोने-
कोने में उजाड़,सुनसान और डरावने स्थानों की भरमार है जहां बच्चे तो -
बच्चे बड़ों को भी अकेले जाने में भय लगता है | अतः इन स्थानों और
इन स्थानों पर निवास करने वाले भूत प्रेतों की परिकल्पना का कुमाऊंनी
लोक कथाओं में प्रचुर स्थान है | कुमाऊं के वन,वृक्ष,नौले,पनचक्की,नदी,
गाड़-गधेरे,चोटी,पहाड़,श्मशान,ताल-तलैया आदि से सम्वन्धित सैकड़ों -
लोक कथायें कुछ अच्छी-कुछ बुरी आत्माओं पर आधारित प्रचलित हैं |ये
कथायें क्षेत्रानुसार अपना कथानक और कथ्य शैली बदलती रहती हैं |अल्मो-
ड़ा नगर के आस-पास के क्षेत्र में अन्यारिकोटक्,कन्टूनमेन्ट भूत,उस्मानि-
फील्डकि चुड़ैल,सिलक भूत,खजान्ची मुहल्लकि चुड़ैल,गलकट्टा भूत,सुनार
मुह्ल्लक चुड़ैल,गुज लाट,हत्कट्भूत,डुन भूत और भटकती प्रेतात्मा आदि |
इसके अतिरिक्त राज कुमार और दैत्य,राक्षस और दैत्य आदि से सम्बन्धित
प्रेत और चार स्यैणि,प्रेत और राज कुमरि,प्रेत्क च्यल,स्यापकि सैणि,राज-
कुमार और दैत्य,दैत्य और जादूगरनी,हिटणि-बोलणि लाश,झकरू भूत,सात
संगलिया,बेताल,एक खुटिया भूत,बंडा का भूत,बहुरूपी,सात परी और जटाधारी
आदि विभिन्न क्षेत्रों में प्रचलन में है |
(ज्)मानव और उससे सम्बन्धित अन्य कथायें-
मानवजीवन के विभिन्न पहलुओं से सम्बन्धित,विभिन्न जीवन
रसों से आच्छादित,मनोरंजक परिवेश और जीवन की सामान्य घटनाओं पर
आधारित कर्णप्रिय कथाओं का एक विशाल समुच्चय भी कुमाऊंनी लोक कथा
भंडार की अपनी एक अलग विशेषता रही है |इस वर्ग में भाग्गिवान मूर्ख,-
तीन मूर्ख,मूर्ख सौकार(साहूकार),दन्दना वैणी,पिनकट्टा पांण्डे,जुतै कसि भै,
एक मूर्खै काथ,जोगिकि सीख,भगवान दिछ तो छप्पर फाड़ि वै दिछ,पतिव्रत
सैणि,द्वी चालाक चोर, अमूल्य सीख,भद्रा चक्कर मि,साधुकि सीख,सबहै -
प्रिय चीज, इमानदार हाकिम,चल चल तुमड़ि बाटै बाट मैं कि जानूं बुड़ियै-
बात, लछी कुटरिक च्यल,परियोंकि काथ,बुद्धूनाथ,आदिम कसि बणौ,आदिमै
उमर सौ बरस किलै,तीन अल्सिनै काथ,धरम बुद्धि-पाप बुद्धि,आठ रोटि सोल
छयां चार यां चार कां,धाना गुरू भितेर चांव्लांक गुद,धन बहादुरैकि कुस्ति,-
जालि बचीराम ज्यु, जतुक मुख- उतक बात,लालचक फल भल नि हुन,-
मरीं पितर आव किलै नि लौटन, अघिलै लाकड़ि जलि पछिलै ऊंछ,धोति -
निचोड़ि मौत्यूं मिल,गीता रस,रीस ख्वै आपण घर-बुद्धि ख्वै पराई घर ,
एक राजक द्वि सींग,तीन खाटैकि फिफिर,गौताक इजर में सांपल,सौतेलिइज,
को छै रे तू भात भतकूनेर,रोटि गिण-गिण गण तुवा भौछै,काठै पाटू,राज-
कुमारै काथ,राज कुमारी काथ,सात भै,सात वैणि,सात सौत,घागरिक टाल,
जस कैं तस,द्वी भाई इत्यादि से कुमाऊंनीलोककथाओं का संसार समृद्ध है |
इनमें नीति,संदेश,शिक्षा,संप्रेषणीयता,बोधगम्यता आदि की दृष्टि से एक
विशिष्टता का पुट इन्हें कुमाऊंनी लोक साहित्य की एक श्रेष्ठ और समृद्ध्
विधा सिद्ध करता है |वस्तुतः कुमाऊंनी गद्य-साहित्य इन लोक कथाओं
में अपना सम्पूर्ण वैभव कसा सौष्टव लेकर झलकता है | सहजता,सर-
लता और मनोरंजन से परिपूर्णता इन्हें लोक साहित्य की अन्य विधाओं
से अधिक प्रभावी और लोकप्रियता प्रदान करने में सहायक सिद्ध होते हैं|
इन लोककथाओं में कुमाऊं के पर्वतीय लोक जीवन,पर्वतीय
सामाजिक परम्पराओं,पर्वतीय लोकरीतियों,पर्वतीय परिवेश और प्रकृति
की सटीक अभिव्यक्ति झलकती है | यद्यपि कुमाऊंनी लोक कथाओं में
भी वही कथा अभिप्राय समन्वित है जो भारत की अन्य बोलियों और-
भाषाओं में होता है किन्तु कुछ लोककथायें कुमाऊंनी परिवेश के कारण -
अन्य भारतीय लोककथाओं से बिल्कुल हट कर अस्तित्व बनाती हैं |
यूं तो लोककथा कहीं की भी हो वह कथारस से सराबोर होती ही है
लोकक्था से भिन्न कथासाहित्य विद्वत्ताप्रदर्शन के पाखण्ड(अनावश्यक विद्वत्त्ता
प्रदर्शन)से अथवा विचारों के थोपनभार से या फिर विसंगति के कारण कथारस
अत्यल्प कर उसे नीरसता की सीमा में ला छोड़ते हैं किन्तु लोककथा में यह
विशेषता होती है कि वह चाहे उपदेशात्मक हो,धार्मिक हो या फिर कोई रहस्य
उदघाटक हो तब भी उसका कथारस रंचमात्र कम नहीं होता |विभिन्न प्रकार
के चमत्कार,संयोग,कल्पना और बुद्धिचातुर्य इसे मनभावन और आकर्षक -
स्वरूप प्रदान करने के सहायक तत्व बनते हैं विशुद्ध कल्पना पर आधारित -
लोककथा भी जीवन से जुड़ी और सत्यता के सन्निकट प्रतीत होती है |कथा
की कल्पनाशीलता को श्रोता अस्वाभाविक मानकर नकारता नहीं अपितु उसमें
अद् भुत रस की परितृप्ति पा लेता है|वहीं लोककथा में उपदेशों की तीव्रता भी
कथा में चाशनी की तरह भरे औत्सुक्य के कारण श्रोता को एक आनन्द ही
देती है,बोर नहीं करती | वस्तुतः लोक और समाज के बहुत से तथ्यों का
संज्ञान और परिज्ञान बालक को लोक कथायें ही कराती हैं|कुमाऊं में प्रचलित
सभी लोककथाएं कथारस एंव लोककथा के अन्य आवश्यक तत्वों से परिपूर्ण
और निर्धारित मानकों के सर्वथा सन्निकट होने के कारण आज भी वही -
ताजगी और तरुणता लिये हुए हैं जो अब से सैकड़ों साल पहले लिये थीं |
-dhanvarsha,Hanumaanmandir,Khatimaa-262308(u.k.)
Mob. 09410718777
गुरुवार, 15 दिसंबर 2011
सफलता-सूत्र
1
ममता
बाल गंगा
डा.राज सक्सेना
गणेश जी की फोटो
ममता प्रकाशन,हनुमान मन्दिर,
खटीमा-२६२३०८(उत्तराखण्ड)
3
कठिन पान्डित्यप्रदर्शन,नहीं है बालगंगा में |
अहम् के सर्प का दंशन,नहीं है बालगंगा में |
ये सपनों का समर्पण है,जो भोली आंख ने देखे,
किसी कविदर्प का दर्शन्,नहीं है बालगंगा में |
-डा.राज सक्सेना
4
समर्पण
'बाल गंगा' का समर्पण,
आपको , श्री-मान है |
है नहीं संजाल शब्दों का,
हृदय का गान है |
बालकविता , काव्य का-,
मुझको नहीं कुछ ज्ञान है |
किस तरह रस-छंद डालूं,
यह् नहीं संज्ञान है |
बालपन में लौट कर जो-,
कुछ स्वंय अनुभव किया |
भाव वह मैंने यथावत ,
हर समर्पण कर दिया |
किंचित नहीं,मैं भिज्ञ हूं,
किस भाव से दूं आपको |
मित्रवत ही भेंट है यह ,
बाल और गोपाल को |
आप चाहें तो हृदय,
इस को लगा कर तार दें |
खुद पढें, सबको पढा कर,
एक नया विस्तार दें |
-डा.राज सक्सेना
5
'आमुख'
'ममता बाल गंगा'लेकर,एक बार फिर बच्चों के सम्मुख उपस्थित है | डा०राज-
किशोर सक्सेना'राज'जो अब 'डा० राज सक्सेना' के साहित्यिकनाम से लिख रहे हैं,बाल-
काव्य को समर्पित रचनाकार हैं | इन्होंने बहुत बाद में, जीवन के उत्तरार्ध में, सेवानिवृति
के बाद बाल काव्य क्षेत्र में पदार्पण किया, किन्तु अपनी अनवरत साधना के बल पर, बाल-
काव्य-संसार में, शीघ्र ही अपनी पुष्ट पहचान बना ली है | डा० सक्सेना ने स्वच्छन्द भाव
से बाल काव्य-सृजन किया है, बाल- काव्य के शास्त्रीय- पक्ष की चिन्ता इन्होंने
कभी नहीं की |
'ममता बालगंगा' सक्सेना जी की छठी बाल काव्य कृति है | जिसमें इनके कुल
पैंतीस बाल गीत हैं और कवितायें संग्रहित हैं | इन बाल काव्य रचनाओं की भाव गंगा में
कहीं कल्पनाओं की सुन्दर मछलियां तैरती दिखाई देती हैं, तो कहीं विचारों के मनमोहक
मोती अपनी चमक बिखेरते दिखते हैं | बिभिन्न बालोपयोगी बिषयों पर चर्चित इन कविताओं
में रोचक बिषय-वैविध्य है | इनमें कहीं हिन्दू-मुस्लिम विभेद का प्रश्न उठाया गया है,तो-
कहीं हिमालय की महिमा वर्णित है; कहीं जन्म दिन का उल्लास है,तो कहीं बाल दिवस की
मस्ती, कहीं बाल सुलभ जिज्ञासाएं हैं,तो कहीं ट्रैफिक रूल्स एवं आदर्श दिनचर्या की बातें,कहीं
विज्ञान-सम्बन्धी उपकरणों का विवरण है,तो कहीं महापुरूषों की महिमा का वर्णन | गांधी जी
के बन्दरों को भी कवि नहीं भूला, क्योंकि-
गांधी जी के तीनों बन्दर,
बैठे बाल पार्क के अन्दर |
सुख से जीवन को जीने के,
बांट रहे हैं सबको मन्तर |
काव्य हो या बाल काव्य, सक्सेना जी दोनों को सोद्देश्य मानते हैं | इनमें मनो-
रंजन के साथ-साथ जीवनोपयोगी सन्देश का होना आवश्यक है, बाल काव्य के लिये तो यह
और भी जरूरी है | जिस बाल काव्य में बच्चों के लिये उचित शिक्षा, ज्ञान का सन्देश न हो,
वह उनके किस काम का, इसी लिये, प्रस्तुत संग्रह की अनेक कविताओं में, कोई न कोई
सन्देश निहित है | उदाहरण के लिये 'समय चक्र' कविता का सन्देश है-
उठो,समय के साथ चलो अब,
व्यर्थ न बीते समय कहीं |
ठीक समय पर,ठीक जगह पर,
काम संवारे, सही वही |
बच्चों की रूचि, उनके स्तर और मनोविज्ञान का भी ध्यान कवि,डा० सक्सेना ने
रखा है | अधिकतर कविताओं के बिषय बाल-जगत से जुड़े हैं | अतः कहीं-कहीं कठिन
शब्दों के प्रयोग के बावजूद्, पुस्तक रोचक एंव बालोपयोगी ही कही जायेगी |
( डा०राम निवास मानव )डी.लिट
७०६,सैक्टर-१३,हिसार-१२५००५
( हरि० )
फोन-०१६६२ २३८७२०
6
समीक्षा बाल गंगा
‘बाल गंगा‘ डाॅ० राज सक्सेना द्वारा रचित बाल गीतों का संकलन है
जिसके समर्पण में सक्सेना जी ने लिखा है-
बाल गंगा का समर्पण आपको श्रीमान है,
है नहीं संजाल शब्दों का,
हृदय का गान है।
बालपन में लौटकर जो कुछ स्वयं अनुभव किया,
भाव वह मैंने सशक्त हर समर्पण कर दिया।
बालगंगा में लगभग 110 बालगीत संग्रहीत हैं। निश्चय ही यह रचनाएंे
उन्हीं अनुभवों को आधार बनाकर लिखी गई हैं जिसे हर आदमी ने
अपने बचपन में कभी न कभी जिया है। इन बाल गीतों में बचपन के
अनेक रंग हैं। हर बच्चे को स्कूल जाने का झंझट परेशान करता है।
सक्सेना जी ने लिखा है-
‘सूरज तुम क्यों रोज निकलते
छुट्टी कभी नहीं क्यों जाते
भोर हुई माँ चिल्ला उठती
उठ बेटा सूरज उग आया
आँखें खोलो झप-झप जातीं
सिकुड सिमट अलसाती काया‘
अपने घर को देखकर हर किसी ने बचपन में सोचा होगा कितना अच्छा
होता कि घर में पहिए लगे होते जहाँ मन चाहा उठा ले जाते-
‘माँ पहिए लगवाले घर में
सचल भवन हो जाएगा
पापा रखलें एक ड्राडवर
जो हर जगह घुमाएगा‘
पुराने नाते नए विचारों के साथ कैसा अनूठा प्रयोग है-
कैसा मामा, किसका मामा
चंदा लगता किसका मामा
×××××××××××××××
कभी नहीं बाजार घुमाया
कभी नहीं पिज्जा खिलवाया
न बन्दर की खों-खों करके
जब रोते हम कभी हंसाया′
मगर इन गीतों में केवल मनोंरजन ही नहीं है बल्कि इनमें ज्ञान विज्ञान
के भंडार को बड़ी सहजता से प्रस्तुत किया गया है जिसे बच्चे बड़ी
आसानी से ग्रहण कर सकते हैं। विज्ञान कुंडलियाँ इनका श्रेष्ठ उदाहरण हैं-
′गाड़ी पर उल्टा लिखा एम्बुलैंस क्यों मित्र
आगे गाड़ी जा रही मिले मिरर को चित्र
मिले मिरर को चित्र सदा उल्टा आएगा
सीधा लिख दे अगर पढ़ा कैसे जाएगा
कहें ‘राज कविराय‘ इसी से उल्टा लिखते
वैकव्यु मिरर में देख उसे हम सीधा पढ़ते′
डाॅ० राज की विज्ञान कुंडलियाँ उनके विज्ञान संबंधी ज्ञान को दर्शाती हैं।
बाल गंगा में बालकों के ज्ञानबर्द्धन के लिए उनसे संबंधित सभी विषयांे
पर बड़ी सरल, सहज भाषा में लेखनी चलाई गई है। माँ सरस्वती की वंदना,
उज्जवल उत्तराखण्ड से प्रारम्भ से एक सवाल-हिन्दु,मुस्लिम क्या होते हैं?
हिमालय, नहीं समझते कम, आज सुना एक नई कहानी, बाल दिवस पर
सुनले नानी-रविवार शीर्षक से कविताएं हैं। आज़ादी सुन मेरी बात, में बच्चे
अमीरों के नहीं गरीबों के भी हैं जो झोपडियों में रहते है उनके दर्द को बड़ी
खूबसूरती से शब्दों में पिरोया है-
‘ये स्लम बस्ती है भारत की इसको सब कहते हैं कलंक
कितनी कोठी खाली सूनी-दिन रात यहा मनता बसन्त
परिवार आठ का रहता है एक आठ-आठ के कमरे मंे
पीढ़ी कमरे में जनी गई त्यौहार मने सब कमरे में‘
एक से एक बढकर कविताएं हैं। दुखियों पर दया, तीनों बन्दर, जन्म दिवस,
आदर्श दिन-चर्या, बच्चों को नैतिक शिक्षा प्रदान करती हैं। गौरेया, हरित बनाएं,
पेड न होते, पर्यावरण संबंधी कविताएं हैं। गणतंत्र दिवस, बाल दिवस, कथा
शहीद ऊधम सिंह की, चन्द्रशेखर आज़ाद मंे राष्ट्रीयता के स्वर हैं।
सभी गीत सरल, सुबोध भाषा में रचे गए हैं जिनमें प्रचलित शब्दांे को भले
ही वह वैज्ञानिक शब्दावली के हों के साथ यथावत प्रस्तुत किया है जिन्हें बच्चे
आसानी से समझ सकते है। गीतों में लयात्मक एवं ध्वन्यात्मकता का सम्पूर्ण
ध्यान रखा हैं। बाल गंगा के सभी गीत नवीन विचार शैली लिए हुए उत्कृष्ट कोटि हैं।
बाल साहित्य के भंडार को समृद्ध करने के लिए राज सक्सेना को हृार्दिक बधाई।
सभी विद्यालयों में बाल गंगा पुस्तक संजोई जाए ऐसा मेरा अभिमत है।
स्नेह लता
1/309,विकास नगर, लखनऊ
मो०नं० -9450639976
7
भूमिका
'बाल गंगा' ने एक बार फिर सिद्ध कर दिया कि डा.राज सक्सेना एक श्रेष्ठ बाल -
साहित्यकार हैं | हिन्दी बाल साहित्य की समृद्धि में उनका योगदान प्रशंसनीय है |
'बाल गंगा' में सक्सेना जी ने प्रत्येक आयुवर्ग के लिये श्रेष्ठ बाल कविताओं का -
सृजन किया है | उन्होंने बाल मनोविज्ञान को ध्यान में रखते हुये बालकों की रुचि, प्रवृति-
और स्वभाव के अनुकूल लेखन किया है | उनकी बालकविताओं से जहां बच्चों का मनो-
रंजन होता है,वहीं उनका ज्ञानवर्द्धन भी होता है |बच्चों को संस्कार सम्पन्न बनाना और -
उनमें सद्-गुणों को विकसित करना उनका परम-पुनीत ध्येय और उद्देश्य है |
पूर्व में उनकी पांच बहु-बालोपयोगी कृतियों का प्रकाशन हो चुका है | उसी श्रंखला
में 'ममता बाल-गंगा' का प्रकाशन स्वागत योग्य है |
सक्सेना जी ने भावों और बिषयों का वैविध्यपूर्ण सम्यक चयन किया है |उनकी
रचनाओं में नवीनता और मौलिकता के दर्शन होते हैं | उन्होंने पुरानी बातों को भी नये
वैज्ञानिक दृष्टिकोण के साथ प्रस्तुत किया है | मातृभूमि और मातृभाषा के प्रति प्रेम, राष्ट्री-
यता की भावना, राष्ट्रीय एकता की कामना अनेक बाल-गीतों में अवलोकनीय है | उत्तरा-
खण्ड और हिमालय की महिमा का गान किया गया है | हिमालय शीषर्क कविता की कुछ
पंक्तियां उद्धरणीय हैं -
भारत मां के राजमुकुट सा,
सर पर जड़ा हिमालय |
जय जवान सा रक्षक बनकर,
तत्पर खड़ा हिमालय |
गणतंत्र -दिवस, बाल- दिवस और जन्म-दिवस सम्बन्धी बाल-कविताओं को
भी संग्रह में सम्मिलित किया गया है | बच्चों को अपने जन्म-दिन पर प्रसन्नता की अ-
नुभूति होती है | इस दृष्टि से 'जन्म दिवस' कविता का एक अंश विशेषरूप से उल्लेखनीय
है-
जन्म दिवस की तुम्हें बधाई,
जियो सैकड़ों साल |
जीवन हो पल-पल आनन्दित,
हो उन्नत नित भाल |
प्रकृति और जीव जगत को भी सक्सेना जी ने अपनी बाल कविताओं का विषय
बनाया है | जिससे बच्चे प्रकृति से प्रेम कर सकें और जीव-जन्तुओं से परिचित हो सके |
'चिड़िया' शीर्षक रचना की ये पंक्तियां दृष्टव्य हैं-
दूर गगन से आती चिड़िया,
सबके मन को भाती चिड़िया |
मीठी तान सुनाती चिड़िया,
मधुर स्वरों में गाती चिड़िया |
पर्यावरण-संरक्षण के लिये वृक्षारोपण का महत्व बताते हुये बच्चों को पौधे लगाने
के लिये भी प्रेरित और प्रोत्साहित किया गया है-
नया वर्ष इस तरह मनाएं,
पूर्ण नगर नवहरित बनाएं |
नये-नये हितकारी पौधे,
हर घर में इस वर्ष लगाएं |
कवि ने महापुरूषों का वन्दन अभिनन्दन करते हुए उनके उज्ज्वल चरित से शिक्षा
ग्रहण करने की प्रेरणा प्रदान की है | कुछ पंक्तियां उद्-धरणीय हैं-
हे शीर्ष शिखर आजादी के,
स्वीकार करो शतशत प्रणाम |
हो सर्वश्रेष्ठ बलिदानी तुम्,
भारत भर में हो श्रेष्ठ नाम |
8
बच्चों के नियमित विकास में आदर्श-दिनचर्या का विशेष महत्व है | अतः इस
विषय पर बाल कविता का सृजन रचनाकार ने उपयुक्त समझा है | उसका कथन है -
सुबह-सवेरे उठना बेटा,
हल्की कसरत करना बेटा |
कल का पढा पुनः दोहराओ,
आज है पढना नजर फिराओ |
फिर शाला की करो तैयारी,
बैग ढंग से पुनः लगाओ |
आज के वैज्ञानिक और लोकतन्त्रात्मक शासन प्रंणाली के युग में बालक नवीन
बिषयों पर केन्द्रित कहानी सुनना चाहते हैं | उनका निवेदन है-
आज सुना एक नई कहानी,
चांद सितारे , परी सुहानी |
कान पके यह सुनते-सुनते,
नहीं सुनेंगे चुप जा नानी |
आज सुना एक नई कहानी |
हिन्दी के महत्व को भी कवि ने रेखांकित किया है -
भाषा कम्प्यूटर की हिन्दी है,
यह स्वंय सिद्ध हो जाता है |
हिन्दी-प्रयोग से संचालन जब-
स्वंय सिद्ध हो जाता है |
सभी कविताएं पठनीय एंव स्मरणीय हैं | छन्द-बद्ध्ता के कारण इनमें गेयता
का गुण विद्यमान है | इनमें संगीतात्मकता भी है | भाषा सरल एंव सुबोध है | शब्दचयन
उत्तम है | तत्सम परिष्कृत शब्दों के अर्थ जानकर बच्चों का शब्द ज्ञान भी बढेगा | पुस्तक
बालकों एंव किशोरों दोनों के लिए उपयोगी है |
'ममता बाल-गंगा' की रचना के लिये कविवर डा.राज सक्सेना बधाई के -
पात्र हैं | उन्हीं के शब्दों में कहा जा सकता है -
कठिन पाण्डित्य प्रदर्शन्,
नहीं है बाल - गंगा में |
अहं के सर्प का दंशन ,
नहीं है बाल-गंगा में |
ये सपनो का समर्पण है,
जो भोली आंख ने देखे,
किसी कवि दर्प क दर्शन,
नहीं है बाल -गंगा में |
मैं राज जी के उज्ज्वल रचनात्मक भविष्य की मंगल कामना करता हूं |
'विनोद वाटिका', विनोद चन्द्र पाण्डेय 'विनोद'
सी १०,सेक्टर जे(जागृति विहार) पूर्व निदेशक,
अलीगंज उ०प्र० हिन्दी संस्थान लखनऊ -
लखनऊ - २२६०२४ उत्तर प्रदेश
मो.- ९४१५७६३२९०
9
उन्नत,उज्ज्वल,उत्तराखण्ड
भरत-भूमि,भव-भूति प्रखण्ड |
उन्नत, उज्ज्वल, उत्तराखण्ड |
सकल-समन्वित,श्रमशुचिताम |
शीर्ष-सुशोभित, श्रंग-शताम |
विरल-वनस्पति, विश्रुतवैभव,
पावन,पुण्य-प्रसून, शिवाम |
हरित-हिमालय,हिमनदखण्ड |
उन्नत, उज्ज्वल, उत्तराखण्ड |
नन्दा, नयना, पंच-प्रयाग |
भक्ति-भरित,भव-भूमिप्रभाग |
अन्न-रत्न आपूरित आंगन,
तरल-तराई, तुष्ट्-तड़ाग |
तपोनिष्ठ ,तपभूमि , प्रचण्ड |
उन्नत, उज्ज्वल, उत्तराखण्ड |
गिरिजाघर, श्रुत-श्रेष्ठ विहार |
कलियर, हेमकुण्ड, हरिद्वार |
परम-प्रतिष्ठित,चतुष्धाम-मय,
पावन-गंगा, पुलक-प्रसार |
धीर, धवल-ध्वज,धराप्रखण्ड |
उन्नत, उज्ज्वल, उत्तराखण्ड |
शौर्य, सत्य, शुचिता-संवास |
सर्वधर्म, समुदाय समास |
पावन-प्रेम, परस्पर- पूरित,-
मूल सहित, श्रमशील प्रवास |
भ्रातृभाव, भवभक्ति अखण्ड |
उन्नत, उज्ज्वल, उत्तराखण्ड |
10
कहां-कहां , क्या-क्या
11
सरस्वती-वन्दना
शारदे कुछ इस तरह का,अब मुझे वरदान दे |
निज चरण में बैठने का,अल्प सा स्थान दे |
साहित्य-गंगा से लबालब,
मस्तिष्क को आपूर्ति दे |
हो जनन साहित्य नव,
यह श्रेष्ठतम स्फूर्ति दे |
गीत गंगा को मेरी,नित-नित नये आयाम दे |
निज चरण में बैठने का,अल्प सा स्थान दे |
12
हो सृजन सबसे अनूठा,
प्रेम की रस-धार हो |
शब्द हों आपूर्त रस में,
अक्षरों में प्यार हो |
मधु सरीखा कंठ दे, रस-पूर्ण मंगलगान दे |
निज चरण में बैठने का,अल्प सा स्थान दे |
त्याग-मय जीवन मिले,
निर्लिप्त मन मन्दिर रहे |
प्रेम-पूरित हों वचन सब,
जिनको यह जिव्हा कहे |
गंध सा फैले जगत में,वह मुझे यश-मान दे |
निज चरण में बैठने का,अल्प सा स्थान दे |
13
एक सवाल
एक पुत्र ने,निश्छल मन से,
किया पिता से एक सवाल |
हिन्दू-मुस्लिम होते क्या हैं,
कभी-कभी क्यों करें बबाल |
पापा बोले धर्म अलग है,
कुछ आचार नहीं मिलते हैं |
सामाजिक कुछ नियम अलग है,
मूल विचार नहीं मिलते हैं |
14
मन्दिर में हिन्दू की पूजा,
मस्जिद में मुस्लिमी नमाज |
हिन्दू रखें अनेकों,एक माह के-,
रोजे रखता , तुर्क समाज |
'पापा मन्दिर' बोला बेटा,
का निर्माण ,करे भगवान ?
या फिर रचना हर मस्जिद की,
आकर खुद करता रहमान ?
सब धर्मी मजदूर - मिस्त्री,
मिल कर इनको यहां बनाते |
बन कर पूरा, होते ही क्यों,
दोनों अलग-अलग हो जाते |
15
हिन्दू कहता ईश एक है,
मुस्लिम कहता एक खुदा |
जैन,बौद्ध और सिख,ईसाई,
मिलकर भी क्यों रहें जुदा |
बच्चे हम सब एक पिता के,
ना पूजा घर एक बनाते |
हमसब के त्योहार अलग क्यों,
मिलकर हम क्यों नहीं मनाते |
ईश पिता जब एक सभी का,
फिर तनाव की बात कहां है |
सबका ईश्वर एक जगत में,
सबकी धरती एक जहां है |
16
रक्त एक सा, शक्ल एक सी,
सब कहते हम हिन्दुस्तानी |
बच्चे मिलकर गले आज सब,
भूल जायं हर बात पुरानी |
भारत के बच्चों को मिलकर,
काम अभी इतना करना है |
एक नए आदर्श देश को,
हम सबने मिलकर रचना है |
17
हिमालय
भारत मां के राज मुकुट सा,
सर पर जड़ा हिमालय |
जय जवान सा रक्षक बन कर,
तत्पर खड़ा हिमालय |
अविरल देकर नीर नदी को,
करता भरित हिमालय |
खेत उगलते सोना जिससे,
करता हरित हिमालय |
18
झेल रहा बर्फीली आंधी,
इधर न आने देता-,
कष्ट सभी अपने ऊपर ही,
बिना कहे ले लेता |
किन्तु नहीं हम जीने देते,
इसको जीवन इसका |
धीरे-धीरे अंग भंग कर.
कुतर-कुतर तन इसका |
कसम एक सब मिलकर खाएं,
हरा-भ्ररा हम इसे बनाएं,
लेता नहीं कभी बस देता,
स्वर्णिम इसका रूप बनाएं |
19
नहीं समझते कम
हम सूरज और तारे हम,
खुद को नहीं समझते कम |
संशय अगर किसी के मन में,
आकर हमें दिखाले दम |
हम भारत का मान रखेंगे,
ऊंची इसकी शान रखेंगे |
झण्डा है पहचान हमारी,
झण्डे का सम्मान रखेंगे |
20
तूफानों को रोकेंगे हम,
खुद को नहीं समझते कम |
संशय अगर किसी के मन में,
आकर हमें दिखाले दम |
जात-पांत से दूर रहेंगे,
प्रेम-भाव भरपूर रखेंगे |
कितने बड़े पदों पर पहुंचें,
ना सत्ता मद्-चूर रहेंगे |
ना धोखा दें, ना खाएं हम,
खुद को नहीं समझते कम |
संशय अगर किसी के मन में,
आकर हमें दिखाले दम |
21
विश्व गुरू भारत बन जाए,
जन-गण-मन को गले लगाए |
कठिन परिश्रम करके ही तो,
प्रजातन्त्र जन-जन तक जाए |
सम अधिकार दिला दें हम,
नहीं समझते खुद को कम |
संशय अगर किसी के मन में,
आकर हमें दिखाले दम |
22
आज सुना एक नई कहानी
चांद- सितारे, परी-सुहानी,
एक था राजा,एक थी रानी |
कान पके यह सुनते-सुनते,
नहीं सुनेंगे,चुप जा नानी |
आज सुना एक नई कहानी |
23
भारत का इतिहास बता दे,
अश्वमेध क्या था बतलादे ?
भारत का किस पर शासन था,
क्यों टूटा साम्राज्य बतादे ?
किस स्तर पर थी नाकामी,
वर्ष आठ सौ सही गुलामी ?
आज सुना एक नई कहानी |
सोने की चिड़िया कहलाया,
जगत्-गुरू कैसे बन पाया ?
धर्म यहीं पर कैसे जन्मे,
फिर विस्तार कहां से पाया ?
नष्ट हुआ सब फिर भी अपनी,
बची संस्कृति रही पुरानी ?
आज सुना एक नई कहानी |
24
सभी क्षेत्र में था जब न्यारा,
कहां गया इतिहास हमारा ?
मुगलों,अंग्रेजों से पहले,
था भारत सारा नाकारा ?
हवा महल थे क्या सब ज्ञानी,
या था सारा ही अज्ञानी ?
आज सुना एक नई कहानी |
25
बाल-दिवस पर सुनले नानी
बाल-दिवस पर सुनले नानी |
कसम तुझे जो बात न मानी |
नई कहानी कह अनजानी ,-
करो खत्म यह राजा-रानी |
आज़ादी की कथा सुनाओ |
भगतसिंह क्या थे बतलाओ ?
झांसी की रानी कैसी थी,
उसकी पूरी कथा बताओ ?
कहां लड़ी थी वह मरदानी,
करो खत्म यह राजा-रानी |
26
सावरकर क्यों जेल गये थे ?
स्वंय जान पर खेल गये थे |
असहयोग का मतलब क्या था,
भरने क्यों सब जेल गये थे ?
क्यों पड़ती थी लाठी खानी ?
करो खत्म यह राजा-रानी |
मिली युद्ध बिन क्यों आज़ादी ?
क्यों पहनी थी सबने खादी ?
लोगों ने क्यों छोड़ा वैभव ,
जीवन शैली क्यों की सादी ?
क्यों सबने मरने की ठानी ,
करो खत्म यह राजा-रानी |
बाल-दिवस कैसे यह आया | ?
किसने इसको प्रथम मनाया ?
इस दिन को किसने बच्चों का,
अपना दिन घोषित कर वाया ?
कह कलाम की कथा-कहानी,
करो खत्म यह राजा-रानी |
27
रविवार आयेगा
दिन की भागदौड़ से थक कर ,
सूरज जब घर जाता |
चन्दा, लेकर बहुत सितारे,
नभ में नित आ जाता |
आंख-मिचौली क्यौ होती यह ,
समझ नहीं मै पाता |
और न समझें मां-पापा भी,
भय्या चुप रह जाता |
28
ऐक दिवस जब दादा-दादी ,
हमसे मिलने आये |
मैने सारे प्रश्न सामने ,
उनके यह दोहराये |
सुन कर दादा-दादी बोले ,
कारण बहुत सरल है |
सूरज को घर भेजा जाता,
लाना उसको कल है |
ना जाये जो घर पर सूरज ,
कल कैसे लायेगा |
छैः कल बीतें तबही भय्या,
छुट्टी रवि लायेगा |
29
33
सूरज तुम क्यों रोज निकलते
सूरज तुम क्यों रोज निकलते,
छुट्टी कभी नहीं क्यों जाते |
सातों दिन छुट्टी पर रह कर,
नियमों की क्यों ह्सीं उड़ाते |
भोर हुई मां चिल्ला उठती ,
उठ बेटा सूरज उग आया-,
आंखें खोलो झप्-झप जातीं,
सिकुड़ सिमट अलसाती काया |
34
सिर्फ तुम्ही हो जिसके कारण,
नींद नहीं पूरी हो पाती,
क्लास रूम में बैठे-बैठे ,
अनचाहे झपकी आ जाती |
सूरज तुम स्वामी हो सबके,
नियमों का कुछ पालन करलो |
एक दिवस बस सोमवार को,
छुट्टी तुम निर्धारित करलो |
नहीं उगे तो छुट्टी अपनी,
सण्डे संग मण्डे की होगी,
जीभर सो ले दो दिन तक तो,
फिक्र नहीं डण्डे की होगी |
35
संभव ना हो किसी तरह ये,
इतना तो तुम कल से करना,
थोडा सो लें अधिक देर हम,
कल से तुम नौ बजे निकलना |
36
दुखियों पर दया
पशुओं पर दया नहीं जिसको,
वह पशुवत है इन्सान नहीं |
अपनापन पशु से रखता हो,
वह ही मानव, इंसान वही |
देकर दधीचि ने अस्थि-दान,
मानवकुल का कल्याण किया |
शिवि ने बहेलिये निष्ठुर को,
खग रक्षा में निजमांस दिया |
37
जो काम और के आ जाये,
लगता है तब भगवान वही |
अपनापन पशु से रखता हो,
वह ही मानव, इंसान वही |
महाराज रन्तिदेव ने अपना,
भोजन तक सबको दे डाला |
भगवान बुद्ध ने दुखहरण हेतु,
एक नया धर्म ही रच डाला |
सम्पूर्ण राज्य और वैभव का,
समझा कणभर भी मूल्य नहीं |
अपनापन पशु से रखता हो,
वह ही मानव, इंसान वही |
38
ईसामसीह ने आगे बढ कर,
संदेश दिया था जनता को |
तीर्थंकर महावीर श्री स्वामी ने,
था श्रेष्ठ कहा इस क्षमता को |
जितने भी महापुरुष जग के,
कहते रहते थे बात यही |
अपनापन पशु से रखता हो,
वह ही मानव, इंसान वही |
गांधी ने इस युग में आकर,
इस दया भाव को अपनाया |
आदर्श बने इस के कारण ,
जिसको जग भर ने अपनाया |
39
उन्नति का है यह मूलमंत्र ,
संशय इसमें है नहीं कहीं |
अपनापन पशु से रखता हो,
वह ही मानव, इंसान वही |
40
तीनों बन्दर
गांधी जी के तीनों बन्दर ,
बैठे बाल-पार्क के अन्दर |
सुखकरजीवन को जीने के,
बांट रहे हैं सबको मन्तर |
हाथ कानपर रखकर भोला,
हम सबसे यह मन्तर बोला |
नहीं किसी की सुनो बुराई,
सुखी रहोगे राज ये खोला |
41
हाथ आंख पर रखकर भाई,
कह्ता यह मत देख बुराई |
अच्छा अच्छा सबकुछ देखो,
नहीं किसी से ठने लड़ाई |
मुख पर हाथ रखे जो रहता,
हाथ हटा कर हम से कहता |
मैं मन्तर यह बता रहा हूं ,
बुरा न बोले सुख से रहता |
बापू ने यह सूत्र सुझाये ,
बन्दर तीन प्रतीक बनाये |
सत्य,शान्ति,सुख रहे हमेशा,
इनके माध्यम से सिखलाये |
42
जन्म-दिवस
जन्म दिवस की तुम्हें बधाई,
जिओ सैकड़ों साल |
जीवन हो पल-पल आनन्दित,
हो उन्नत नित भाल |
टूट कर सुख-समृद्धि बरसे,
वन उपवन सा जीवन महके |
कहीं शोक की पड़े न छाया,
मन का पक्षी खुलकर चहके |
43
जीवन हो पल-पल आनन्दित,
दोस्त फुलाएं गाल |
जन्म दिवस की तुम्हें बधाई,
जिओ सैकड़ों साल |
दुनिया के ऐश्वर्य प्राप्त कर,
शिक्षा के प्रतिमान प्राप्तकर |
एक सफल व्यक्तित्व बनो तुम,
हैं जितने सम्मान प्राप्त कर |
शक्ति तुम्हें दे ईश्वर इतनी,
रक्खो इन्हें सम्हाल |
जन्म दिवस की तुम्हें बधाई,
जिओ सैकड़ों साल |
44
बैर किसी से कभी बने ना,
संक्ट आये किन्तु टिके ना |
स्वस्थ और सम्पन्न रहो तुम,
होठो से, मुस्कान मिटे ना |
क्रमशः होते जाएं कर से,
नित-नित नये कमाल |
जन्म दिवस की तुम्हें बधाई,
जिओ सैकड़ों साल |
45
आदर्श दिन-चर्या
सुबह सवेरे उठना बेटा,
हल्की कसरत करना बेटा |
कलका पढ़ा पुनः दोहराओ,
आज है पढ़ना नज़रफिराओ |
फिर शाला की करो तैयारी,
बैग ढ़ंग से पुनः लगाओ |
46
पूरी ड्रेस पहन कर आओ,
बैग टांग कन्धे पर जाओ |
पंक्तिलगा बस में तुम चढ़ना,
पंक्ति बना शाला में जाओ |
कक्षा में तुम ध्यान लगाकर,
मन पढने में पूर्ण जमाकर |
नोट करो जो नोट करायें,
अलग अलग गृहकार्य लगाकर |
हो छुट्टी मत दौड़ लगाओ,
लगा पंक्ति बस मे चढ़ जाओ |
घर आए आराम से उतरो,
दोनो ओर देख घर जाओ |
47
लेकर कुछ तुम मां से खाओ,
धमा-चौकड़ी नहीं मचाओ |
सुनो बात भी जो वह कहती,
होकर फ्रैश खेलने जाओ |
खेल खत्मकर वापस आओ,
गृह का पूर्ण कार्य निबटाओ |
खाना खा बिस्तर पर जाओ,
करो बन्द आंखें सो जाओ |
48
अविरल टूर बनाएगा
मां पहिये लगवाले घर में,
सचल भवन हो जाएगा |
पापा रखलें एक ड्राइवर ,
जो हर जगह घुमाएगा |
49
स्टेशन,बस अड्डे सबकी,
बचेंगे मारा-मारी से |
पन्द्र्ह दिन तक होनेवाली,
थकन भरी तैयारी से |
पूसी,टामी,मिट्ठू के संग ,
छुट्टू चूहा जाएगा |
अविरल टूर बनाएगा |
पापा-मम्मी साथ रहेंगे,
दीदी साथ निभाएगी |
दादा-दादी छूट न पाएं,
नानी भी आ जाएगी |
प्यारा भय्या अर्जुन मेरा,
साथ घूम कर आएगा |
अविरल टूर बनाएगा |
50
लेह और लद्दाख घूम कर,
श्री-नगर हम जाएंगे |
वहां गए तो अमरनाथ के,
दर्शन भी कर आएंगे |
झझंट नहीं गरमपानी का,
गीज़र साथ निभाएगा |
अविरल टूर बनाएगा |
जयपुर से अजमेर घूमकर,
जायेंगे हम दिल्ली को |
कनाट प्लेस पर चाट्पकौड़ी,
ला दें पूसी बिल्ली को |
उसको खाते देख भौंक-कर ,
टामी शोर मचाएगा |
अविरल टूर बनाएगा |
51
लखनऊ अपना देखा-भाला,
कर्नाट्क हो आएंगे |
विधानसभा कैसी लगती है,
फोटो वहां खिंचाएंगे |
मिट्ठू तोता करे नमस्ते ,
छुट्टू भी चिंचियाएगा |
अविरल टूर बनाएगा |
सीधे-सीधे केप्-कमोरिन ,
कन्याअन्तरीप पर जाएँ |
बैठ विवेकानन्द शिला पर,
राष्ट्र-गीत भारत का गायें |
बिनारुके घर् सीधा वापस,
"दूरान्तो" सा आएगा
अविरल टूर बनाएगा |
52
जन्मा एक सितारा
जय जवान,जय किसान का,
दिया देश को नारा |
गांधी जी की जन्म तिथि को,
जन्मा एक ध्रुव्-तारा |
लाल बहादुर नाम था उसका,
निर्धनतम घर-द्वारा |
नदी उफनती तैर-तैर कर,
शाला गया बिचारा |
53
तन का था निर्बल लेकिन्,
मन का बड़ा सबल था |
आज़ादी के महायुद्ध में,
रखता भाग प्रबल था |
आज़ादी के बाद मंत्रि बन,
जम कर देश संवारा |
एक रेल दुर्घटना पर उसने,
त्याग दिया पद-सारा |
नेहरु की मृत्यु पर उसने,
प्रधान-मंत्रि पद पाया |
एक दिवस भोजन त्यागें सब,
त्याग -मंत्र सिखलाया |
54
झुक चलती छोड़ नीतियां,
सख्त रूप अपनाया |
हमले पर पाकी सेना के,
रौद्र - रूप दिखलाया |
समझौते की बात रूस ने,
कर ने उन्हें बुलाया |
पता नहीं क्या हुआ वहां पर,
लाल न वापस आया |
आज जरूरत पुनः तुम्हारी,
भारत में फिर , आओ |
कद छोटा पर काम बड़ा तुम,
शास्त्री जी कर जाओ |
55
गणतन्त्र हमारा
भिन्न सभी से सबसे न्यारा,
भारत का गणतन्त्र हमारा |
बना विश्व में श्रेष्ठ सभी से,
हमें जान से है ये प्यारा |
56
26 जनवरी का स्वर्णिमदिन,
लेकर खुशियां आया अनगिन |
इस दिन से मुडकर न देखा,
करता देश तरक्की प्रति-दिन |
देख रहा विस्मित जग सारा,
भारत का गणतन्त्र हमारा |
अंतिमजन तक किया सम्रर्पित,
किया प्रशासन जन को अर्पित |
दलित-शोषितों को नियमों से,
मिलीं शक्तियां श्रेष्ठ अकल्पित |
हर घर तक पहुंची यह धारा,
भारत का गणतन्त्र हमारा |
57
हुई शक्तियां संवैधानिक ,
लिखित होगयीं वे अधिकाधिक |
संविधान अतिश्रेष्ठ बना कर,
संसद से करवाया पारित |
जग में ज्यों चमका ध्रुव तारा,
भारत का गणतन्त्र हमारा |
शासन जन का जन के द्वारा,
है सशक्त जनप्रतिनिधि हमारा |
नियम बनाना,राज चलाना ,
संसद में सिमटा बल सारा |
शासक-शासन सभी संवारा ,
भारत का गणतन्त्र हमारा |
58
ट्रैफिक रूल्स बताएं
आओ बच्चों खेल खिलाएं |
चलना सड़कों पर सिखलाएं |
चलें सड़क पर अगर नियम से,
तभी सुरक्षित जीवन पाएं |
चलें सड़क पर अपने बांए |
बिना जरूरत पार न जाऍ |
बांए-दांए रहें देखते -,
सजग रहें और चलते जाएं |
59
करना पार , ज़िब्रा पर जाएं |
देखें अपने , दाएं- बांए |
रुकता ट्रैफिक होता सिगनल,
सड़क क्रास तब हम कर पाएं |
मन मर्जी न कभी चलाएं ,
तभी सुरक्षित जीवन पाएं |
एक पंक्ति हर जगह लिखी है |
दुर्घटना से देर भली है |
हबड़-तबड़ करती दुर्घटना ,
जगह-जगह पर मौत खड़ी है |
सिगनल पालन साध्य बनाएं |
तभी सुरक्षित जीवन पाएं |
60
स्वर्ग-लोक का टिकट कटाना |
ड्राइव करते, फोन उठाना |
मिले अगर अर्जेन्ट काल तो,
रुको वहीं तब फोन उठाना |
करके अपनी गाड़ी बांए |
तभी सुरक्षित जीवन पाएं |
61
चिड़िया
दूर गगन से आती चिड़िया |
सबके मन को भाती चिड़िया |
मीठी तान सुनाती चिड़िया-,
मधुर स्वरों में गाती चिड़िया |
आंगन में आ जाती चिड़िया |
फुदक-फुदक उड़ जाती चिड़िया |
दिखे अन्न का दाना कोई,
ठीक वहीं पर जाती चिड़िया |
62
आ कर नाच दिखाती चिड़िया |
फिर सीढ़ी चढ़ जाती चिड़िया |
आगे - पीछे मां के जाकर ,
उनका मन बहलाती चिड़िया |
फिर करतब दिखलाती चिड़िया |
चोंच में दाना लाती चिड़िया |
पहुंच घोंसले नवजात बुलाकर-,
दाना उन्हें खिलाती चिड़िया |
मां कोई हो, पशु या चिड़िया |
बच्चे शैतानी की पुड़िया |
देते कुछ दुख अपनी मां को ,
मां सबकुछ सह लेती दुखिया |
63
विज्ञान-कुण्डलियां
गाड़ी पर उल्टा लिखा, एम्बुलेंस क्यों मित्र |
आगे गाड़ी जा रही, मिले मिरर को चित्र |
मिले मिरर को चित्र, सदा उल्टा आएगा ,
सीधा लिख दें अगर, पढा कैसे जाएगा |
कहे'राजकविराय', इसी से उल्टा लिखते,
बैकव्यु मिरर में देख, उसे हम सीधा पढते |
64
जले बल्ब स्विचआन से,ट्यूब लगाये देर |
पप्पू के मस्तिष्क में,घूम रहा यह फेर |
घूम रहा यह फेर, सुनो पप्पू विज्ञानी,
ट्यूब बिजली के मध्य,चोक स्टार्टर ज्ञानी |
कहे'राजकविराय',पहुंचती जब दोनों में,
लेती थोड़ी देर , इसी से वह उठने में |
65
पप्पू मारे हाथ, समझ में कुछ न आता |
क्यों आता है ज्वार,और क्यों आता भाटा |
और् क्यों आता भाटा,लहर यूं बनती क्यों है,
ऊंची उठती लहर,पुनः फिर गिरती क्यों है |
कहे'राजकविराय'गुरुत्वधरा चन्दा से ज्यादा,
इसी वजह से नित्य,ज्वार और भाटा आता |
66
पप्पू फ्रिज जब खोलता,फ्रीजर ऊपर होय |
सब में ऊपर देखकर,सिर धुनना ही होय |
सिरधुनना ही होय,खेल ये समझ नआया ,
फ्रीजर ऊपर बना रहा है,हर फ्रिज वाला |
कहे'राज'हवा गर्म, नीचे से ऊपर उठती,
ऊपर फ्रीजर से टकराकर, ठंडी हो जल्दी |
67
पृथ्वी अपने अक्ष पर, झुक साढे तेईस |
करती है वह परिक्रमा,गिन कर पूरी तीस |
गिनकर पूरी तीस,ऋतु बदले सूर्य किरन से,
मध्य, मकर, कर्क रेखा पर चाल बदल के |
कहे'राजकविराय', गर्म-ठंडी या तम देखो,
सीधी पड़ती गर्म , नही तो ठंडा क्रम देखो |
68
गरम करो जब दूध को,उफन सिरे से जाय |
पानी जितना भी करो, ना उफने जल जाय |
ना उफने जल जाय, भेद यह समझ नआया,
पप्पू ने पापा को, अपना यह प्रश्न बताया |
कहे'राज'दूध में जमती परत भाप न निकले,
अन्दर भभके भाप, दूध संग लेकर उफने |
69
धमकी देकर
बना दो यह सम्भव हे राम |
धमकी देकर डंसते कैसे,
ये मच्छर बदनाम |
कान अगर मिलते हाथी से,
कितने आते काम |
बना दो यह सम्भव हे राम |
70
यदि जिराफ सी गर्दन होती,
हम खजूर खा आते,
सबसे ऊंची डाल पे लटका,
सेब तोड़ कर खाते |
घर में बैठे-बैठे खाते,
छत पर पड़े बादाम |
बना दो यह सम्भव हे राम |
सारस सी टांगें मिल जातीं,
ओलम्पिक में जाते ,
पदक जीतकर सभी दौड़ के,
हम भारत जब आते |
एरोड्रम पर करने आते,
हमको सभी सलाम |
बना दो यह सम्भव हे राम |
71
पेट जो मिलता ऊंट सरीखा,
जब दावत मे जाते,
पन्द्रह दिन का खाना खाकर्,
घर वापस हम आते |
हफ्तों-हफ्तों करते रहते,
घर में ही आराम |
बना दो यह सम्भव हे राम |
बन्दर जैसी तरल चपलता,
थोड़ी सी पा जाते ,
छीन कचौड़ी मां के कर से,
बैठ पेड़ पर खाते |
बदले में मां को ला देते,
पके डाल के आम |
बना दो यह सम्भव हे राम |
72
गरूण सरीखे पर मिल जाते,
विश्व घूमकर आते,
दिल्ली से न्युयार्क मुफ्त में,
निशिदिन आते-जाते |
एयर टिकिट न लेना पड़ता,
खर्च न होते दाम |
बना दो यह सम्भव हे राम |
73
कैसा मामा किसका मामा
कैसा मामा किसका मामा,
चंदा लगता किसका मामा |
क्या मामा धरती पर आया ,
क्या आकर हमको दुलराया ,.
साथ ले गया कभी गगन में,
तारा मंडल भी दिखलाया !
झूठ बोलते खा -मो -खामा,
कैसा मामा किसका मामा !
74
कभी नहीं बाज़ार घुमाया,
कभी नहीं पिज्जा खिलवाया,
न बन्दर सी खों-खों करके,
जब रोते हम कभी हंसाया !
फिसले तो ना बाजू थामा,
कैसा मामा किसका मामा !
कभी नहीं जंगल दिखलाया,
ना भालू से कभी मिलाया,
गिफ्ट नहीं कोई दिलवाई,
नहीं कथा किस्सा सुनवाया !
ना ढपली न सा रे गा मा,
कैसा मामा किसका मामा !
75
मामा के संग बुढ़िया आती ,
साथ एक चरखा भी लाती,
हमें नई नानी मिल जाती,
मौज हमारी तब बढ़ जाती !
खादी का सिलती पाजामा,
कैसा मामा किसका मामा !
मामा है तो अब भी आये,
अपने रथ पर हमें बिठाये,
दूर गगन की सैर कराकर,
अच्छी-अच्छी कथा सुनाये !
और अधिक न दे अब झामा ,
कैसा मामा किसका मामा !
76
ये तारे सब खोटे
एक दिवस तारे सब मिलकर,
चंदा के घर आये |
चंदा की मम्मी से सबने,
मीठे बोल सुनाये |
मम्मी तुम चंदा भैया का,
ध्यान नहीं कुछ रखतीं,
इतना बड़ा हो गया फिर भी,
ब्याह नहीं क्यों करतीं |
77
क्यों बूढा करतीं भैया को,
जल्दी ब्याह करा दो |
सुन्दर सी एक नई नवेली ,
उसको दुल्हन ला दो |
चन्दा की मम्मी सुन बोली,
कैसे ब्याह करादूं |
घटे बढे जो रोज इसी सी,
दुल्हन कैसे ला दूँ |
दिवस अमावस का जब होगा,
कैसे सबर करेगी |
साथ इसी के वह कोमल भी,
हर क्षण सफ़र करेगी |
78
ये है पुरुष नियति है इसकी,
अजब खेल यह खेले |
पर जो बंधे साथ में इसके,
वह क्योँ यह सब झेले |
सुन संतुष्ट हुए तारे सब,
अपने घर सब लौटे |
चन्दा ने माँ पर भेजे थे,
ये तारे सब खोटे |
79
गौरय्या
पहले भोर हमारे आंगन,
आ जाती थी एक गौरय्या |
बहुत दिनों से नहीं दीखती,
घर में आती वह गौरय्या |
बचा रात का अन्न पड़ा जो,
फुदक-फुदककर वह खाजाती |
कभी अगर ज्यादा दिखता तो,
वह परिवार बुला ले आती |
चारों ओर घुमा कर गरदन,
झट से चोंच चला जाती थी |
एक किनारे से फुदकी और,
छोर दूसरे आ जाती थी |
80
नन्हे-नन्हे बच्चे उसके,
उसकी तरह फुदक जाते थे |
नकल उसी की कर आंगन में,
घंण्टों खेल दिखा जाते थे |
बहुत दिनों से आस-पास भी,
नहीं दिख रही वह गौरय्या |
मां हम से कुछ भूल हुई क्या,
क्यों नाराज हुई गौरय्या |
89
हरित बनाएं
पप्पू,टिल्लू,कल्लू, राजा |
नया खेल एक खेलें आजा |
ना तुरही,ना तबला कुछ भी,
ना शहनाई ना कोई बाजा |
नया वर्ष इस तरह मनाएं |
पूर्ण नगर नव हरित बनाएं |
नए-नए हितकारी पौधे-,
हर घर में इस वर्ष लगाएं |
90
हर घर में फलदार वृक्ष हो |
जिसका हर रसदार पक्ष हो |
हर बच्चा दस पेड़ लगाए-,
हम सबका इसबार लक्ष हो |
तीन वर्ष में जब फल आएं |
खुद खाएं मित्रों को खिलाएं |
पास पड़ौस में बांटें सबको,
सबको सुन्दर स्वस्थ बनाएं |
91
तुमको निश्चित करना है
जीवन पथ पर चलने से पहले ,
लक्ष्य तुम्हें अब चुनना है |
करलो निश्चित बनने से पहले ,
क्या तुम को अब बनना है |
वीर सुभाष बनोगे या तुम,
बनोगे वीर शिवा जी से |
या फिर राजस्थान- केशरी,
चाहो कुछ राणा जी से |
92
रामतीर्थ बनना चाहोगे, या-
भगत सिंह मतवाला तुम |
सघन साधना कर मीरा सी,
चाहो बिष का प्याला तुम |
अगर चाहते नेता बनना,
लाल बहादुर सा भय्या |
दे कर जान बचाया जिसने,
भारत का गौरव भय्या |
कहो बनोगे क्या तुम बच्चो ,
अभी करो यह निश्चित तुम |
वरना बहुत देर हो जाए,
फिर कब कर पाओगे तुम |
93
बाल दिवस
बाल दिवस है आज देश में,
बच्चों का त्योहार मनोहर |
जन्म दिवस चाचा नेहरु का,
हम बच्चों की पुण्य धरोहर |
बच्चों से चाचा नेहरु का,
अन्तर्मन से प्यार रहा था |
हर गरीब बच्चे से उनका,
मन से जुड़ा लगाव रहा था |
95
बच्चों की उन्नति को लेकर,
कई योजना लेकर आये |
जिससे बच्चों के जीवन में,
खुशियां ही खुशियां भर जायें |
दूर गगन पर बैठे चाचा,
हमें आज भी देख रहे हैं |
बच्चों का जो ख्वाब बुना था,
उसको फलता देख रहे हैं |
96
अभी दिखता है अपनापन -
हमें कविता से रिश्ते में |
झलकता है अजब उन्माद-
जैसा इन बहिश्तों में |
नये कवि आज जैसे -
छू रहे हैं सूर्य को जाकर ,
बहुत सम्भावनाएं दिख-
रही हैं इन फरिश्तों में |
-०-
पुरानी लीक पर चलना-
कभी हमको नहीं भाया |
विगत गुणगान से कुछ भी-
किसी को मिल नहीं पाया |
नये पथ हम तलाशेंगे-
शिखर की ओर जाने के -,
रखे हाथों को हाथों पर -
कभी कुछ मिल नहीं पाया |
97
उठो उठ कर तलाशें हम-
नई सम्भावनाओं को |
करें जी तोड़कर हम अब-
नई नित साधनाओं को |
सरलजीवन,सघनवैभव,-
अधिक आराम तलबी भी,
हटाकर अपने जीवन से-
मिटा दें वासनाओं को |
-०-
हमारे दिल में पुरखों का-
अभी भी ख्वाब बाकी है |
इसी से आंख में अपनी-
हया की आब बाकी है |
मुहब्बत उठ गई शहरों से -
लेकिन गांव में अब भी,
पुरानी रस्म जिन्दा है-
अदब-आदाब बाकी है |
98
उदर में आसमानों से-
सहेजा बन्द अबरों को |
उतर गहराई में दिल की-
कुरेदा कुन्दखबरों को |
प्रसवपीड़ा सही जो"राज"-
उसकी टीस सह-सह कर,
निचोड़ा दर्द दिल का तो-
रचा है चन्द सतरों को |
-०-
99
समय -चक्र
निकल रहा है एक-एक पल,
अपने जीवन से हर क्षण |
बिखर रहा है समय बीतता,
ज्यों अनन्त बिखरा कण-कण |
साथ समय के चलकर तुमने,
अगर समय को थाम लिया |
मनमाफिक उन्नति के पथपर,
समझो जीवन डाल लिया |
100
इस अनमोल समय की कीमत,
जब भी तुम पहचानोगे |
जीवन में जो कुछ चाहोगे,
बिन मांगे वह पा लोगे |
व्यर्थ गंवाया समय अगर तो,
फिर पछताना व्यर्थ रहेगा |
कोई तुम्हें न धिक्कारे पर -,
खुद की तो धिक्कार सहेगा |
उठो समय के साथ चलो अब,
व्यर्थ न बीते समय कहीं |
ठीक समय पर ठीक जगह पर,
काम संवारे , सही वही |
101
कथा शहीद उधमसिंह्
इकत्तीस जुलाई प्रतिवर्ष,
हम को कुछ याद दिलाती है |
एक अमरकथा बलिदानी की,
आ नयनों में बस जाती है |
पंजाब प्रांत का सुनाम ग्राम,
हो गया धन्य कृत्कृत्य हुआ |
नारायणकौर सुमाता ने,
जब शेरसिंह को जन्म दिया |
102
था दिवस दिसम्बर का छब्विस,
निन्नानबे अट्ठारह सौ सन था |
पिता टहलसिहं उछल पड़े,
जब पुत्र जन्म संदेश सुना |
अल्पायु में माता खोकर,
परवरिश अनाथों में पाई |
जब अमृतपान छका उसने,
तब नाम उधम पाया भाई |
बचपन में जलियां बाग हुआ,
अंग्रेजों से नफरत मानी थी |
डायर से बद्ला लेने की,
मन में उसने निज ठानी थी |
103
इंग्लैण्ड गये और घात लगा,
ओ डायर का बध कर डाला |
एक कील ठोक कर शासन में,
साम्राज्य ब्रिटिश को मथ डाला |
चढ़ गये खुशी से फांसी पर,
जय भारत मां की बोली थी |
अपने ही बल से सिंह्पुरूष,
राह्-ए-आजादी खोली थी |
"काम्बोज रत्न, हे उधमसिंह्",
तुम भारत के जन-नायक हो |
तुम सिंह्-प्रसूता भारत-मां के ,
हो गये अमर,वह शावक हो |
104
भाषा कम्प्यूटर की
भाषा कम्प्यूटर की हिन्दी है,
यह स्वयं सिद्ध हो जाता है|
हिन्दी प्रयोग से संचालन -,
जब स्वंय सरल हो जाता है|
य़ूं तो भाषा कम्पयूटर की,
कोई भी नहीं बिशेष बनी|
पर हिन्दी ही वह भाषा है ,
जो क्म्प्यूटर को श्रेष्ट मिली|
105
कम्प्यूटर के डाटासंग्रह में,
जितना भी डाटा अंकित है|
वह दो अंकों का खेलमात्र ,
वह दो अंकों से निर्मित है|
लगभग मिलताजुलता है यह्,
वैदिक -गणना के रंगों से|
हो जाता सार्थक वेद-गणित ,
कम्प्यूटर की सभी तरंगों से|
यह सिद्ध हो गया है भाषा,-
कम्प्यूटर -मानक हिन्दी है|
हिन्दी ही विश्वसमन्वय की,
प्रोद्योगिक भाषा हिन्दी है|
106
वृक्ष न होते
वृक्ष न होते अगर धरा पर,
सोचो तब क्या होता ?
होती शुष्क चटखती धरती,
शुष्क मरुस्थल होता ?
हरियाली का नाम न होता,
कितनी मुश्किल होती |
जितनी सुन्दर आज बनी है,
ऐसी कहीं न होती |
107
पेड़ न होते कहां से आती,
प्राण - वायु आक्सीजन ?
कहां बैठ कर सुस्ता पाते,
राहों के राही - जन |
बिना पेड़ के फल कैसे फिर,
किसी डाल पर लगते ?
अगर न होता फल उत्पादन,
फल कैसे फिर मिलते ?
पेड़ बिना पक्षी न होते,
कैसे नीड़ बनाते ?
बिना पेड़ का जंगल भय्या,
कैसे कहीं लगाते ?
108
पेड़ न होते,हम बच्चों का,
जीवन दूभर होता ?
बिना बृक्ष ,बारिश न होती,
सब कुछ ऊसर होता !
109
चन्द्र शेखर आजाद
हे शीर्ष शिखर आजादी के,
स्वीकार करो शतशत प्रणाम |
हो सर्वश्रेष्ठ बलिदानी तुम,
भारत भर में हो श्रेष्ठनाम |
प्रातः स्मरणीय शिखर'चन्द्र',
तुम सा बलिदानी कौन बने |
सौ धन्य-वाद उस माता को,
जो 'शेखर' जैसा लाल जने |
110
है आज जरुरत बस इतनी,
तुम जैसा नेता आ जाये |
सड़ चुकी व्यवस्था भारत की,
'आजाद'इसे वह कर जाये |
अवतरित तुरत हो जाओ तुम,
इस त्राहि-त्राहि को दूर करो |
भारत माता के पौंछ अश्रु,
भारत भर का कल्याण करो |
111
नीड़ बनाया
कहां सीख कर आई हो तुम,
कला प्रिय गौरय्या |
इतना सुन्दर नीड़ बना कर,
रहती हो गौरय्या |
तिनका तिनका चुनकर तुमने,
कला - कृति रच डाली |
सबसे ऊंची डाल सुरक्षित ,
उस पर यह लटकाली |
112
अन्दर बाहर इसे सजा कर,
कमरे तीन बनाए |
छोटे-छोटे गोल द्वार भी,
इस में कई बनाए |
सुन्दर सूखे पत्ते लेकर ,
तुमने नीड़ सजाया |
मन करता है मैं भी रहलूं,
लेकिन पहुंच न पाया |
113
माँ
नामों में माँ का श्रेष्ठ नाम,
स्थान सभी से उंचा है /
माता का धरती पर अब भी,
सम्मान सभी से ऊँचा है /
धरती पर आते सर्वप्रथम,
हमको जो गले लगाता है |
दुःख-दर्द सभी को भूल प्रथम,
चुम्बन करने लग जाता है |
कांटा चुभ जाये हमें कहीं,
हम से ज्यादा हो कष्ट उसे,
माँ एक शब्द में सिमट प्रेम,
हर जगह अभय दे जाता है |
114
यह नाम है जो हर संकट में,
आता है सबसे पूर्व याद,
संकट हारी, कल्याण परक ,
यह ध्यान सभी से ऊँचा है |
माता का धरती पर अब भी,
सम्मान सभी से ऊँचा है |
सुंदर-कुरूप,गंदा जैसा,
हर बच्चा उस को प्यारा है,
अपने से ज्यादा समझ उसे,
संकट से सदा उबारा है |
115
प्राणों पर संकट देखा तो,
लड़ गयी शेर से बिना शस्त्र ,
रक्षा करने को बच्चों की,
मृत्यु को भी ललकारा है |
ईश्वर ने दुनिया में सोंपे,
सदनाम भले ही कितने हों,
पर माँ रूपी जो नाम दिया,
वरदान सभी से ऊँचा है |
माता का धरती पर अब भी,
सम्मान सभी से ऊँचा है |
116
अब भारत है तुम्हें बचाना |
अपनों से लुटपिट कर हम तो,
नही लिख सके नया फसाना |
भारत की समृद्द संस्कृति,
बच्चो अब है तुम्हें बचाना ||
मची हुई है खुली लूट जो,
कैसे उस पर रोक लगेगी |
बापू ने जो सपना देखा,
वैसी दुनिया कभी मिलेगी ?
117
सत्य,अहिंसा,प्रेम देश में,-
सिर्फ तुम्हारे जिम्मे लाना |
भारत की समृद्द संस्कृति,
बच्चो अब है तुम्हें बचाना |
सिर्फ लंगोटी जैसी धोती,
मन में लेकर स्वप्न सुहाना |
बुनना चाहा था बापू ने,
इस भारत का ताना-बाना |
बापू के सारे सपने अब,-
खींच धरा पर तुमने लाना |
भारत की समृद्द संस्कृति,
बच्चो अब है तुम्हें बचाना |
118
भारत मां के लाज वस्त्र तक,
लूट रहे हैं मिल कर सारे |
हाथ बांध हम देख रहे हैं,
इनके हर करतब टकियारे |
चट करने की ना है सीमा ,
खाते हैं पशु तक का दाना |
भारत की समृद्द - संस्कृति,
बच्चो अब है तुम्हें बचाना |
119
मानव सेवा
मानव सेवा में निज मन को,
हर समय सदा तैयार रखो |
यह अन्य किसी के काम आये,
यह सोच सदा हर बार रखो |
जीवन है चन्द बहारों का,-
इन चन्द बहारों को लेकर |
आनन्द उठाओ जीने का,
जीवन्त हर घड़ी को जीकर |
हर पल हर सेवा में तत्पर,
तन,मन,धन,परिवार करो |
मानव सेवा में निज मन को,
हर समय सदा तैयार रखो |
120
कुछ जीते जीवन बदतर सा,
इनको तुम जीना सिखलाओ |
जो भोग रहे हैं नर्क यहां,
एक झलक स्वर्ग की दिखलाओ |
जो दीन दुखी राहों में मिलें,
उनका भी तुम सत्कार करो |
मानव सेवा में निज मन को,
हर समय सदा तैयार रखो |
121
नीड़ बनाया
कहां सीख कर आई हो तुम,
गृह - निर्माण सवैय्या |
कितना सुन्दर नीड़ बना कर,
रहती हो गौरय्या |
तिनका-तिनका चुनकर तुमने,
कला-कृति रच डाली |
सबसे ऊंची डाल सुरक्षित,
उस पर यह लटकाली |
122
अन्दर-बाहर चिकना करके,
कमरे तीन सजाए |
छोटे-छोटे गोल द्वार भी,
इसमें कई बनाए |
सुन्दर सूखे पत्ते लेकर,
तुमने नीड़ सजाया |
मन करता है मैं भी रहलूं,
लेकिन पहुंच न पाया |
123
अप्रैल फूल बनाया
चतुर्थ मास के प्रथम दिवस को,
उल्लू के मन आया |
रहे बनाते उल्लू हमको,
दिवस हमारा आया |
मैं भी आज स्वंय सरीखा,
उल्लू इन्हें बनाऊं |
अपने मोबा इल से झूठे,
कुछ मैसेज भिजवाऊं |
124
भैंस वती को 'मैसेज' भेजा,
ब्युटी पार्लर जाओ |
क्रीम बनाई एक उन्होंने,
गोरी तुम हो आओ |
गधे राम को भेजा 'मैसेज',
सुन्दर - वन में जाओ |
वहां जमी है अक्लघास जो,
चर कर अक्ल बढाओ |
'मैसेज भेजा चूहे जी को,
लोमड़ - वैद्य पटाओ |
सिंह - राज जो खाते गोली,
खाकर कैट भगाओ |
125
बिल्ली को भेजा 'संदेसा',
'बन्दर्-मुनि' पर जाओ |
सम्मोहन का मंत्र सीख कर ,
मोटे - रैट पटाओ |
भेज संदेशे उल्लू - राजा,
मन ही मन इतराये |
देखा सन्देशे , भेजे पर,
बिना'सैण्ड'का बटन दबाये |
सफलता-सूत्र
नन्हे बच्चे सा भोलापन,
लेकर तुम मन के आंगन में |
करो प्रेम-वर्षा मेघों सी,
धराधाम के प्रागंण में |
कच्छप सा कोमलमन रख,
ऊपर से सदा कठोर बनो |
गतिमान रहो मछली जैसे,
साहसी बाघ से और बनो |
सागर से सीखो आत्मसात,
भरपूर हलाहल पी जाना |
मोती और वर्षा बदले में,
दुनिया को देते ही जाना |
फैलो तो गगन सरीखे हो,
पूरी धरती को ढक डालो |
जो मिले तुरत प्रतिदान करो,
आंधी-पानी सब बरसालो |
सेवा निःस्वार्थ पवन से लो,
अनवरत रहे जो सेवा में |
यही सोच अपनी रख कर,
हो मन से रत जनसेवा में |
बांटो जग भर को प्रकाश ,
दीपक से भाव उठाओ तुम |
निर्लिप्त भाव से उजियारा,
सारे जग में बरसाओ तुम |
धरती से ले लो वीत-राग,
दुःख दर्द सहन करके जीना |
मिलते हों दर्द अगर कोई,
आंसू हंसते-हंसते पीना |
झरने से सीखो सुख-वर्षा,
बरसो नित पूरी धरती में |
दुख भरी अगर आएं घड़ियां,
उनमें भी नाचो मस्ती में |
चन्दा से लेकर शीतलता ,
भावों में अपने भर डालो |
तारों से सीखो अविचलता,
दृढ रहो जो निश्चय कर डालो |
वृक्षों से बनो उदारमना,
मारें पत्थर तुम फल दे दो |
तपती दोपहरी आजाए पथिक,
छाया उसको शीतल दे दो |
कोयल समान मीठी बोली,
अविरल बहने दो वाणी में |
श्वानों से स्वामिभक्ति लेकर,
भर दो जग के हर प्राणी में |
ये मंत्र सफलता पाने के,
जीवन में जो अपनाएगा |
निर्लिप्त भाव से यह जीवन,
वह अपना सदा बिताएगा |
सदस्यता लें
संदेश (Atom)